Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi: Tarihî Yapı Rehberi

Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Erzurum Kalesi içinde yer alan, Saat Kulesi ya da Tepsi Minare olarak da bilinen tarihî anıttır [1].
• Nerede: Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Erzurum ilinin Yakutiye ilçesine bağlı Kale Mahallesi sınırları içindedir [4].
• Neden önemli: Beşinci yüzyıla uzanan surları ve Orta Asya mimarisini yansıtan tuğla minaresiyle kentin en eski anıtı olarak değerlendirilir [3].

Erzurum’un geleneksel merkezinde konumlanan Erzurum Kalesi, şehrin en eski anıtsal alanıdır [3]. Tarihî kaynaklar, bu savunma bölgesinin farklı dönemlerin izlerini bir arada barındıran tescilli bir kültür mirası olduğunu belirtir [3]. İç kalede yükselen Tepsi Minare, yaklaşık dokuz asırdır bölgenin siluetinde yer alan bir yapıdır [5].

İlk olarak bir kale mescidinin (küçük cami) minaresi biçiminde inşa edilen yapı, yüzyıllar içinde yeni görevler üstlenmiştir [4]. Savunma ihtiyacına göre gözetleme kulesine dönüştürülmüş, daha sonra tepe kısmına bir saat eklenmesiyle “Saat Kulesi” kimliğini almıştır [4]. Günümüzde bu yapı grubu, Doğu Anadolu’nun tarihsel zenginliğini belgeleyen bir kültür mirasıdır [4].

Kale alanı, geçmişte doğu sınırını koruyan askerî birliklerin ve uluslararası ticaret yollarının (büyük ticaret yolları) buluştuğu hareketli bir noktaydı [6]. Tarihî kaynaklar, kalenin hem yerel sivil hayatla iç içe geliştiğini hem de şehrin stratejik güvenliğini sağladığını vurgular [3].

Neresi?

Erzurum Kalesi, Doğu Anadolu’da yer alan Erzurum şehrinin merkez ilçesi Yakutiye’de, Kale Mahallesi sınırları içinde bulunur [4]. Koordinat sayısal değerleri yerine, kalenin Erzurum şehir merkezinde, tarihi çarşıya çok yakın bir konumda olduğu söylenebilir. İç kalede bulunan Tepsi Minare de aynı konumda, kalenin içinde yükselir [1].

Tarihî kale arazisi, kentin bir diğer tanınmış kültür varlığı olan Çifte Minareli Medrese’ye komşu bir konumdadır [3]. Erzurum, Orta Asya ve Kafkaslar’dan Akdeniz ile Karadeniz’e uzanan eski ticaret yollarının kesişim noktasında kurulmuştur [5]. Bu büyük ticaret yolları, tarih boyunca şehri birçok devletin siyasi, ticari ve askerî rekabet merkezi haline getirmiştir [6].

Anadolu’nun doğu sınırında bir serhat (sınır) kalesi olan Erzurum Kalesi, dış tehditlere karşı yüzyıllar boyunca sürekli güçlendirilmiştir [6]. 18. yüzyılda kale, İstanbul’dan doğu sınırına gönderilen askerî mühimmatın toplandığı önemli bir lojistik merkezdi [6]. 19. yüzyılda ise kalenin çevresi dükkanlar ve konutlarla çevrelenmiş, şehrin sosyal yaşamına entegre olmuştur [3]. Günümüzde ise kale, yerli ve yabancı ziyaretçiler tarafından ziyaret edilmektedir [4].

Tarihçe

Erzurum Kalesi’nin inşa tarihi, kaynaklara göre ilk olarak 5. yüzyılda Bizans İmparatorluğu dönemine kadar uzanır [3]. Bizanslılar, Perslerle süregelen askeri çatışmalar nedeniyle 422 yılında bu noktada ilk kaleyi inşa etmişlerdir [3]. Bu erken savunma yapısı, kentin sonraki yüzyıllardaki kentsel gelişiminin ve askerî planlamasının temelini oluşturmuştur [3].

Malazgirt Zaferi’nin ardından Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan, Anadolu’nun fethi ve imarı için komutanlarını görevlendirmiştir [5]. Bu süreçte Ebü’l‑Kasım İzzeddin Saltuk Bey, Erzurum’u başkent olarak seçerek bölgede Saltuklu Beyliği’ni kurmuştur [5]. Saltuklu yönetimi, stratejik kavşakta yer alan başkenti Erzurum’da hızlı bir imar hamlesine girişmiştir [5]. 12. yüzyılda Saltuklular, eski Bizans kalesinde büyük yapısal değişiklikler yaparak surları yeniden düzenlemişlerdir [3].

Kalenin iç kısmında yer alan Tepsi Minare, 1124‑1132 yılları arasında Saltuklu hükümdar tarafından yaptırılmıştır [1]. Bir kaynak, bu hükümdarı “Ebu’l‑Muzaffer Gazi” olarak kaydederken, başka bir kaynak “Ebu’l‑Muzaffer Gazi İnanç Bey” şeklinde adlandırır [4]. Aynı metnin ilerleyen bölümlerinde isim “Ebu’l‑Muzaffer Gazi İnanç Biygu Alp Tuğrul Bey” biçiminde genişletilir; burada tam adı “İnanç Biygu Alp Tuğrul Bey” olarak açıklanabilir [4]. İlk inşa edildiğinde minare, iç kalenin mescidinde (küçük cami) ezan okuma işlevi görmüştür [4]. Zamanla şehrin savunması için nöbet tutulan bir gözetleme kulesine dönüşmüştür [4].

Osmanlı döneminde kale, padişaha bağlı kapıkulu (yeniçeri) askerî sınıfı tarafından kullanılmıştır [3]. 18. yüzyıla ait mevacib defteri (askeri personel ve maaş kayıtları) kaledeki askerî sınıfların sayısı ve yevmiyeleri hakkında değerli bilgiler sunar [6]. Özellikle 18. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı‑Safevi savaşlarında kaleye gönderilen asker sayısı ve dağıtılan cephane miktarı artmıştır [6]. İstanbul’dan gelen askerî cephane, Tebriz, Revan (günümüzde Erivan, Ermenistan), Tiflis (günümüzde Tiflis, Gürcistan), Kars, Van ve Ahıska (günümüzde Aşağı Karabağ bölgesi) gibi kalelere nakledilmiştir [6]. Dönemin resmi tamirat defterleri, surların, tabyaların, inşaat malzemelerinin ve onarım harcamalarının kaydını tutar [6].

Minareye bir mekanik saat takılmasıyla yapı halk arasında “Saat Kulesi” adıyla tanınmaya başlamıştır [4]. Saatin kuleye tam olarak ne zaman takıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1843’ten önce eklendiği belgelenmiştir [1]. Bazı kaynaklar, saatin minarenin tepe noktasına 19. yüzyıl başlarında eklendiğini belirtir [4]. Yapı, “Kesik Kule”, “Top Kulesi”, “Minare Kule” gibi çeşitli isimlerle de anılmıştır; ancak tarihsel ve bilimsel doğruluğu en iyi yansıtan özgün adı “Tepsi Minare”dir [4].

19. yüzyıldaki Osmanlı‑Rus savaşlarında Erzurum’un savunma hatları, kale sınırlarının çok ötesine genişlemiştir [3]. Tarihçi William Edward David Allen, Rus ordusunun şehre girdiğinde antik kale surları üzerinde doğrudan çarpışma olmadığını kaydetmiştir [3]. Yıpranan minare gövdesindeki derin çatlaklar, 2018 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından sismik cihazlarla incelenmiş ve yapının özgün dokusuna zarar vermeyen bir restorasyon projesi hayata geçirilmiştir [4].

Neye benziyor?

Erzurum Kalesi ve içindeki kule, farklı dönemlerin savunma mühendisliğini ve taş işçiliğini gözler önüne serer [4]. Günümüze ulaşan kale surlarının büyük bir kısmı, 12. yüzyılda Saltuklu dönemi mimari düzenlemelerinin ürünüdür [3]. İç kalede yer alan mescit, ortasında açık avlu bulunmayan bir planla özel bir mimari nitelik taşır [3].

Bağımsız bir yapı olarak yükselen Tepsi Minare, 30,75 metre yüksekliğe sahiptir [1]. İnşasında kesme taş (düz, büyük taş blok) ile tuğla (kireçten yapılmış küçük tuğlalar) birlikte kullanılmıştır; bu karışık teknik, dönemin estetik anlayışını ve mevcut inşaat imkânlarını yansıtır [4]. Yapının taşıyıcı kaidesi, zeminde üç ayrı renkte kesme taş bloktan oluşur [4].

Renkli taş kaidenin üzerindeki silindirik gövde, tuğla örgülü olup yukarı doğru hafifçe daralır [4]. Gövdeye geçişi sağlayan giriş kapısı, düz atkı taşlı bir lento (yatay taş bloklarından oluşan süsleme) düzenine sahiptir; “atkı taşı” terimi, kapı ya da pencere gibi açıklıkların üzerine yatay yerleştirilen taşıyıcı taş blok anlamına gelir [4]. Kapının hemen üzerindeki bölümde sivri kemerli bir alınlık (kapı üstündeki üçgen ya da kemerli süsleme) bulunur [4].

Gövdenin üst kısmındaki balkon, yani şerefe (minarenin çevresini çepeçevre saran korkuluklu çıkıntı), yapıya hem dini hem askerî bir kimlik kazandırır [4]. Şerefe, müezzinin ezan okuduğu ve gözetleme yaptığı bir alan olarak kullanılmıştır [4]. Minarenin mimari özellikleri, Orta Asya tuğla minare geleneğinin Anadolu’daki tekil bir uzantısı olarak değerlendirilir [5]. Araştırmacılar, zamanın tahribatına rağmen günümüze ulaşan şerefe bölümünün özgün mimarisini Orta Asya örnekleriyle karşılaştırmaktadır [5]. İnce silindirik yapı ve yüksek form, kale savunmasına doğrudan katkı sağlamıştır [4].

Tepsi Minare’nin tepe kısmına 19. yüzyılda yerleştirilen saat, tuğla dokuyla birleşerek özgün bir siluet oluşturur [3]. Son yıllarda uygulanan aydınlatma sistemleri, anıtın akşam saatlerindeki görsel değerini artırır [4]. Erzurum Kalesi, sanal gerçeklik (VR) teknolojisiyle üç boyutlu olarak modellenen Türkiye’deki sınırlı sayıdaki kalelerden biridir [3]. Ayrıca Karabük’ün Safranbolu ilçesinde 2012 yılında açılan “Zamanın Tanığı Saat Kuleleri” parkında kulenin bir maketi sergilenmektedir [1]. Meltem Cansever ve Hakkı Acun gibi yazarların katalog eserlerinde kuleye dair mimari kayıtlar yer alır [1].

Ziyaret notları

Erzurum Kalesi ve Tepsi Minare, Yakutiye ilçesindeki tarihî Kale Mahallesi’nde ziyaret edilebilir bir anıttır [4]. Yapı kompleksi, Erzurum Kalesi çevresindeki tarihi yürüyüş rotalarının ve kültürel şehir turlarının duraklarından biridir [4]. Kule çevresinde yapılan restorasyonlar ve ışıklandırmalar, yapının dışarıdan net ve güvenli bir şekilde görülmesini sağlar [4].

Seyahatinizi planlamadan önce resmi web sitesinden veya yerel turizm ofislerinden bilgi almanız önerilir [4].

Kaynaklar

• [1] “Tepsi Minare - Vikipedi”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Erzurum_Saat_Kulesi
• [2] “Tepsi Minare - Vikipedi”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Tepsi_Minare
• [3] “Erzurum Castle - Wikipedia”, https://en.wikipedia.org/wiki/Erzurum_Castle
• [4] “Tepsi Minare | KÜRE Ansiklopedi”, https://kureansiklopedi.com/tr/detay/tepsi-minare-7a866
• [5] “Orta Asya’dan Anadolu’ya Bir Miras: Erzurum İç Kale Minaresi - Journal of Turkish Research Institute”, https://dergipark.org.tr/en/pub/ataunitaed/article/666845
• [6] “Teşkilat ve işleyiş bakımından 18. yüzyılda Erzurum Kalesi / The Castle of Erzurum in the 18 th century in regard of its governance and functioning — Uğur DEMLİ”, https://openaccess.firat.edu.tr/bitstreams/ada713ed-9fd9-4f88-b2d0-b594cf15ebf5/download