İlhanlı Taş Sanatının Zirvesi: Erzurum Yakutiye Medresesi

Kısaca

• Nedir? İlhanlı Hükümdarı Olcaytu Hudâbende döneminde 710’da (1310-1311) Gāzân Han ve Bolugan Hatun’un paralarıyla Emîr Cemâleddin Hoca Yâkut Gāzânî tarafından yaptırılmış, üç eyvanlı ve kapalı avlulu bir medresedir [1].
• Nerede? Erzurum’da yer almakta olup bânisine ithafen Hoca Yâkut Medresesi adıyla da anılmaktadır [1].
• Neden Önemli? Ön cephe düzeni, dışa taşkın taçkapısı, vazodan çıkan ağaç motifi altındaki aslan-pars ve üzerindeki çift başlı kartal kabartmaları ile fîrûze ve mor sırlı tuğlalı minaresiyle dikkat çeker [1].
• Mimari Tipolojisi: Kesme taştan tek kat halinde inşa edilmiş dikdörtgen planlı, üzeri mukarnaslı tonozla örtülü kapalı avlulu medrese ve ana eyvanına bitişik kümbet [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

14. yüzyılın başında Erzurum, İlhanlı hâkimiyetinde önemli bir vilâyet merkezi konumundaydı [1], [2].

Taçkapısının üzerindeki tek satırlık Arapça kitâbeye göre medrese, Olcaytu Hudâbende döneminde 710’da (1310-1311) Gāzân Han ve Bolugan Hatun’un paralarıyla İlhanlılar’ın Bayburt ve Erzurum vilâyetlerinin emîri Cemâleddin Hoca Yâkut Gāzânî tarafından yaptırılmıştır [1].

Medrese, bânisine ithafen Hoca Yâkut Medresesi adıyla da anılmaktadır [1]. Güneydeki yan eyvanda eyvan duvarlarını çevreleyen bir vakfiye kitâbesi mevcuttur [1].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Yapı üç eyvanlı olup avlusunun üzeri kapalı medreseler grubuna girmektedir [1]. Kesme taştan tek kat halinde inşa edilen dikdörtgen planlı medrese özellikle ön cephe düzeniyle dikkati çekmektedir [1]:

• Ön Cephe Düzeni: Cephenin ortasında dışa taşkın, bitkisel, geometrik ve figürlü süslemeli taçkapı yer almakta, sağ köşede minare, sol köşede minare kaidesi bulunmaktadır [1]. Ana eyvanın arkasında bir kümbet mevcuttur [1].
• Giriş ve Mahfil: Taçkapıdan sonra beşik tonoz örtülü giriş eyvanının her iki yanında birer mekân yer almaktadır [1]. Köşelerde kalan odalar pahlı kapı geçişleriyle orta mekâna bağlanmıştır [1]. Bu mekânlardan sağdakinde bulunan merdivenlerle çatıya, buradan da minarelere ulaşılmaktadır [1]. Giriş biriminin üstü medresenin içine açılan sivri kemerli bir mahfil şeklinde düzenlenmiştir [1].
• Orta Mekân: Dilimli kemerli bir kapı ile avluya açılan dikdörtgen planlı orta mekânda, dört kalın ayağa oturan revak kemerleri ortadaki oldukça süslemeli mukarnaslı tonozu taşımaktadır [1].
• Revaklar ve Odalar: Sağda ve solda birer koridor oluşturan revak kemerlerinin arkasında kalan cephelerde ortada birer eyvan, bunların iki yanında ikişer oda vardır [1]. Medrese odalarının düz taş hatıllı silmeleri üzerinde bitkisel ve geometrik bezemeli rozetler görülmektedir [1]. Revakların üzerleri kuzey-güney ve doğu-batı yönlerinde sivri kemerli tonozlarla örtülmüştür [1].
• Doğu Cephesi: Medresenin doğu cephesinde büyük bir eyvan, bunun güneyinde bir oda, kuzeyinde aynı zamanda kümbete de geçişi sağlayan bir mekân mevcuttur [1]. Ana eyvanda yer alan bir pencere avludaki kümbetle bağlantılıdır [1].

Taçkapı ve Figürlü Taş Kabartmalar

Cephenin ortasında dışa taşkın olarak yerleştirilen taçkapıyı mukarnaslı, geometrik ve bitkisel süslemeli yüksek kabartma bordürler üç yönde dolaşmaktadır [1]:

• Taçkapının basık kemeri geçme motifli olup kemerin iki ucunda yaprak motifleri üzerinde palmetler görülür [1]. Kemerin köşeliklerinde de palmet desenleri işlenmiştir [1].
• Kapının iki köşesinde kabarık palmet süslemeli sütunçeler üzerinde palmet desenli sütun başlıkları yer almaktadır [1].
• Kapının yan nişleri sivri kemerli düzenleme içinde iki yanı sütunçeli ve beş sıralı mukarnaslıdır; nişin içinde on iki kollu yıldızdan gelişen geometrik süsleme vardır [1].
• On sıralı mukarnas kavsara, rûmî-kıvrık dal süslemeli sivri kemer içinde yer almaktadır [1]. Kapıyı üç yönden dolaşan dikdörtgen bordürlerde palmet, rûmî ve kıvrık dallar ile on iki kollu yıldız düzenlemeleri yer alır [1].

Yan Cephelerdeki Sembolik Kabartmalar

Dışa taşkın taçkapının yan cephelerinde iki katlı bir düzenleme görülmektedir [1]:

• Cephenin alt kısmında kaval silmeden oluşan sivri kemerli niş palmet desenli vazo formlarıyla sonlanmaktadır [1].
• Geometrik süslemeli bir vazodan çıkan, iri yaprakları belirgin bir ağaç motifinin altında her iki yanında birer aslan-pars figürü işlenmiştir [1].
• Parsların vücutları spiral biçimde kıvrımlarla işlenmiş, yüzlerinde gözler, dişler, ayrıca ayaklar gibi ayrıntılar da belirtilmiştir [1].
• Ağacın üzerindeki çift başlı kartal motifinde vücut, kanatlar ve kuyruk açıkça işlenmiştir; başının üzerinde geometrik süslemeli bir kabara yer almaktadır [1].

Minareler ve Sırlı Tuğla Sanatı

Minareler cephenin kuzey ve güney köşelerindedir [1]:

• Kesme taştan, alt kısımları pahlı yuvarlak kaidesi üstünde yalnızca güney yönündeki minare ayaktadır [1].
• Kaidenin üzerinde, minarenin yüzeyinden dışa taşkın yerleştirilmiş tuğlaların meydana getirdiği ok ucu şeklinde geometrik düzenlemeler içinde fîrûze ve mor sırlı tuğlaların yerleştirilmesiyle elde edilen örgülü geometrik süslemeye sahip gövde belli bir yüksekliğe kadar sağlam kalabilmiştir [1].
• Yıkılan üst kısmı ise kurşun bir kapakla kapatılmıştır [1].
• Diğer minarenin ise yapıldıktan sonra yıkıldığı veya hiç yapılmadığı konusunda farklı görüşler vardır; günümüze pahlı kaide üzerindeki silindirik gövde cephe yüksekliğinde ulaşmıştır [1].

Bitişik Kümbet Mimarisi

Medresenin ana eyvanına bitişik konumdaki kümbet, kenarları pahlı kare bir mumyalık katı üzerinde dıştan çokgen planlı ve külâhlı, içten yuvarlak planlı ve kubbelidir [1]:

• Kümbetin önünde kare planlı bir hazırlık mekânı vardır ve bu bölüme medresedeki mekândan geçilmektedir [1].
• Kümbetin mumyalığı kare planlı ve aynalı tonoz örtülüdür [1].
• Kaidesinin üzerinde bir silme, doğu ve güneydoğu cephelerinde mukarnaslı birer pencere yer almaktadır [1]. Külâh eteğinde gövdeyi geometrik motifli iki kuşak çevreler [1].
• Kümbette herhangi bir kitâbe olmadığı için gömülü olan kişi ya da kişilere dair bilgi yoktur [1].

Tarihsel Süreç ve Korunma Durumu

Kaynaklara göre yapı uzun süre, eski Yeniçeri Kışlası’nın yerine 1877-1879’da yaptırılan yeni kışlanın içinde kalmıştır [1].

Yine uzun yıllar top dökümhanesi olarak kullanılan binanın etrafında 1970’li yıllarda askerî birlikler bulunmaktaydı [1].

Sıkça Sorulan Sorular

Yakutiye Medresesi kim tarafından ve ne zaman yaptırılmıştır?

Medrese, Olcaytu Hudâbende döneminde 710’da (1310-1311) Gāzân Han ve Bolugan Hatun’un paralarıyla İlhanlılar’ın Bayburt ve Erzurum vilâyetlerinin emîri Cemâleddin Hoca Yâkut Gāzânî tarafından yaptırılmıştır [1].

Taçkapıdaki kabartmalarda hangi figürler yer alır?

Taçkapının yan cephelerinde vazodan çıkan iri yapraklı bir ağaç motifi, altında spiral kıvrımlı gövdelere sahip karşılıklı iki aslan-pars figürü ve tepesinde çift başlı kartal motifi yer almaktadır [1].

Medresenin iki minaresinin durumu nasıldır?

Güney köşesindeki minare fîrûze ve mor sırlı tuğlalarla örgülü gövdesiyle belirli bir yüksekliğe kadar ayakta olup üstü kurşun kapakla örtülmüştür; kuzeydeki minare ise cephe yüksekliğinde silindirik gövde halindedir [1].

Medresenin kümbetinde kimin yattığı bilinmekte midir?

Kümbette herhangi bir kitâbe bulunmadığı için gömülü olan kişi ya da kişilere dair bilgi yoktur [1].

Kaynaklar

• [1] Ayşe Denknalbant, “Yâkutiye Medresesi ve Kümbeti”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43, İstanbul 2013, s. 293–295, https://islamansiklopedisi.org.tr/yakutiye-medresesi-ve-kumbeti
• [2] ERZURUM - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995, s. 321–338, https://islamansiklopedisi.org.tr/erzurum