Taşın ve Çininin Anıtsal Zirvesi: Erzurum Çifte Minareli Medrese

Kısaca

• Nedir? İçkale’de yer alan ve Hatuniye Medresesi adıyla da bilinen Çifte Minareli Medrese, 35 × 48 m. boyutları ile Anadolu’nun en büyük Selçuklu medresesidir [1]. Hatuniye Medresesi de denilen bu yapı Anadolu’daki benzerlerinin en büyüğü sayılır [2].
• Nerede? Erzurum İçkale’de yer almaktadır [1].
• Neden Önemli? İki katlı ve dört eyvanlı - açık avlulu medrese tipiyle ve taçkapının iki yanına eklenmiş payandalar üzerinde yükselen iki minaresiyle Anadolu Türk mimarisi içinde önemli bir yere sahiptir [1]. Kaidelerinde iki ejderhanın kuyrukları ucundaki bir hilâlden çıkan ve tepesine çift başlı kartal motifi oturtulmuş hayat ağacı kabartmaları yer alır [1].
• Mimari Tipolojisi: İki katlı, dört eyvanlı ve açık avlulu medrese plan tipindedir; arkasında binaya bitişik inşa edilmiş içten ve dıştan onikigen gövdeli, külâh örtülü bir kümbet bulunmaktadır [1].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

İçkale’de yer alan ve Hatuniye Medresesi adıyla da bilinen Çifte Minareli Medrese, 35 × 48 m. boyutları ile Anadolu’nun en büyük Selçuklu medresesidir [1]. Erzurum’da bulunan yapı, Anadolu’daki benzerlerinin en büyüğü sayılmaktadır [2].

Kitâbesi bulunmadığı için inşa tarihi bilinmeyen yapının, doğu duvarının aynı zamanda kale surunu teşkil etmesi, duvar işçiliğinde malzeme ve yapım farklılıkları olması gibi sebeplerle muhtemelen XII. yüzyılın ortalarına ait bir Saltuklu yapısının kalıntıları üzerine inşa edildiği sanılmakta ve inşa tarihi olarak da XIII. yüzyılın sonları düşünülmektedir [1].

Çok harap bir vaziyette iken IV. Murad (1623-1640) tarafından tamir ettirilerek top imalâthanesi haline getirilen bina daha sonra tekrar medrese olarak kullanılmış, Cumhuriyet döneminde ise bir süre için müzeye çevrilmiştir; halen boştur [1].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Medrese, iki katlı ve dört eyvanlı - açık avlulu medrese plan şemasına sahiptir [1]:

• Giriş Dehlizi: 5,20 m. derinliğinde bir dehliz oluşturan sivri beşik tonozlu giriş eyvanından geçilerek avluya varılır [1].
• Açık Avlu: 30,50 × 12,20 m. boyutlarındaki uzun dikdörtgen avlu üç tarafından, sivri kemerler yardımıyla on dört sütuna oturan iki katlı revaklarla çevrilidir [1].
• Revak ve Kat Düzeni: Yan eyvanların önüne rastlayan kısımlarda revak kemerleri eyvanlar gibi çatı hizasına kadar yüksek yapılmış, böylece binanın üst katı eyvanlarla önlerindeki revak açıklıkları tarafından enlemesine ikiye bölünmüştür; dolayısıyla her bölüme ayrı bir merdivenle çıkılır [1].
• Mescit: Girişin sağında bir kenarı 5,80 m. olan kubbe örtülü kare planlı mescid yer almaktadır [1].
• Hücre Sayısı: Binada bundan başka alt katta yirmi, üst katta yirmi iki olmak üzere toplam kırk iki kapalı mekân bulunmaktadır; bu hacimlerin tamamı beşik tonozlarla kapatılmıştır [1].

Ön Cephe ve Taçkapı Mimarisi

Çifte Minareli Medrese’nin en fazla dikkat çeken tarafı ön cephesidir [1]:

• Cephe Unsurları: XIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren özellikle medreselerin cephe kompozisyonuna katılan çeşme, niş, pencere gibi unsurlar bu binada da yer almaktadır [1].
• Yan Yüz Süslemeleri: Anadolu Selçuklu mimarisinde taçkapıların yan yüzleri süslenmediği halde bu medresede bir istisna olarak buraların da süslendiği görülmektedir [1].
• Taçkapı Nişi: Taçkapının derin nişi çeşitli genişlikte palmet motifli beş sıra şeritle çerçevelenmiş ve üzeri mukarnaslarla örtülmüştür [1].
• Mihrâbiyeler: Yine mukarnaslı olan mihrâbiyeler nisbeten sade, kapı kemerinin yanları ise tamamen bezemesizdir ve Selçuklu taçkapılarının çoğunda bulunan kabara şeklindeki süs unsurları burada yoktur [1].
• Yarım Kalan Tezyinat: Medrese genelde oldukça süslü, fakat süsleme çalışmaları yer yer yarım kalmış haldedir [1].
• Kitâbe Kuşakları: Avludaki pencerelerin kenarlarına kabartma olarak Bakara sûresinin 256 ve Âl-i İmrân sûresinin 18 ve 19. âyetleri yazılmıştır [1].

Çifte Minareler ve Çini Tezyinatı

Taçkapının iki yanına eklenmiş payandalar üzerinde iki minare yükselmektedir [1]:

• Yükseklik: Şerefeden yukarısı yıkılmış olan her iki minarenin de kaideden en üst noktaya kadar yüksekliği 26 metredir [1].
• Tuğla Asabalar ve Çiniler: Tuğla minareler asabalı olup asabaların aralarındaki yivler üçgen çinilerle hareketlendirilmiştir [1].
• Pabuç Yazıları: Pabuçlara kare çerçeveye alınmış son derece süslü daireler içinde mavi çinilerle “Allah”, “Muhammed” kelimeleri ve dört halifenin isimleri yazılmıştır [1].
• Hayat Ağacı Kabartmaları: Taş kaidelerin alt kısımlarına ise yine iki taraflı olmak üzere dört tane, kalın birer kaval silmenin çerçevelediği sivri kemerli niş içerisinde, iki ejderhanın kuyrukları ucundaki bir hilâlden çıkan, tepesine çift başlı kartal motifi oturtulmuş hayat ağacı kabartmaları işlenmiştir [1].
• Süsleme Farklılıkları: Minarelerdeki süslemeler ayrıntılar açısından birbirinden farklıdır [1].

Kümbet (Türbe) Bölümü

Önündeki revak kemeri ve yanlarındaki kışlık dershanelerle birlikte yıkık durumda bulunan ana eyvanın arkasında, binaya bitişik inşa edilmiş bir kümbet yer almaktadır [1]:

• Gövde Mimarisi: Kümbet içten ve dıştan onikigen gövdeli olup üzeri külâh ile örtülüdür [1].
• Tezyinat: Kitâbesi olmadığı için sahibi tesbit edilemeyen kümbetin gövdesi iç içe yuvarlak kemerlerle tezyin edilmiştir ve fevkalâde zengin süslemeli bir saçak altı bordürüyle sona ermektedir [1]. Külâh da gövde gibi fakat daha küçük ve daha sığ kemerlerle süslüdür [1].
• Cenaze Mahzeni: Cenaze mahzeni haçvari planlı ve çapraz tonozludur [1].
• Üst Mekân: İki merdivenle çıkılan mihraplı üst mekân ise içten kubbe örtülüdür ve sanduka mevcut olmadığı için mescide çevrilmiştir [1].

Sıkça Sorulan Sorular

Çifte Minareli Medrese nerede bulunmaktadır?

Erzurum İçkale’de yer almaktadır [1].

Medrese ne zaman inşa edilmiştir?

Kitâbesi bulunmadığı için kesin inşa tarihi bilinmemektedir; Saltuklu yapısı kalıntıları üzerine XIII. yüzyılın sonlarında inşa edildiği düşünülmektedir [1].

Medresenin boyutları ve önemi nedir?

35 × 48 m. boyutları ile Anadolu’nun en büyük Selçuklu medresesidir [1]. Anadolu’daki benzerlerinin en büyüğü sayılmaktadır [2].

Minarelerin özellikleri nelerdir?

Kaideden en üst noktaya kadar 26 metre yüksekliğe sahip tuğla minareler asabalıdır; yivleri üçgen çinilerle süslenmiş, pabuçlarına mavi çinilerle Allah, Muhammed ve dört halifenin isimleri yazılmıştır [1].

Kaidelerdeki hayat ağacı kabartmasının kompozisyonu nasıldır?

Kalın bir kaval silmenin çerçevelediği sivri kemerli niş içinde, iki ejderhanın kuyrukları ucundaki bir hilâlden çıkan ve tepesine çift başlı kartal motifi oturtulmuş hayat ağacı kabartması işlenmiştir [1].

Medresenin arkasındaki kümbetin mimari özellikleri nelerdir?

İçten ve dıştan onikigen gövdeli ve külâh örtülüdür; cenaze mahzeni haçvari planlı ve çapraz tonozlu, üst mekânı ise içten kubbe örtülüdür [1].

Kaynaklar

• [1] Doğan Yavaş, “Çifte Minareli Medrese - Erzurum”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8, İstanbul 1993, s. 311–312, https://islamansiklopedisi.org.tr/cifte-minareli-medrese—erzurum
• [2] ERZURUM - TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 11, İstanbul 1995, s. 321–338, https://islamansiklopedisi.org.tr/erzurum