Kubadabad Sarayı

Kısaca

• Ne? Selçuklu sultanı Alâeddin Keykubad’ın 13. yüzyılda yaptırdığı, göl kenarında kalan büyük bir saray kompleksi.
• Nerede? Konya’nın Beyşehir ilçesinde, Beyşehir Gölü’nün batı kıyısında, göl kenarı ve küçük bir adada yer alıyor.
• Neden önemli? Mimari planı bilinen tek Selçuklu sarayıdır. Zengin çini süslemeleri ve bir çarh (arbalet) somunu – yay ve ip ile ok atan bir silahın parçası – sayesinde Orta Çağ Anadolu silah tarihine ışık tutar.

Giriş

Beyşehir Gölü’nün batı kıyısında yer alan taş duvar kalıntıları, 13. yüzyıl Selçuklu mimarisine ait bir sarayın kalıntılarını oluşturur. Göl kenarında yükselen bu kalıntılar, bir zamanlar sultanın konuklarını ağırlayan sarayın kalıntıları yer alır. Günümüzde sadece duvar kalıntıları ve bazı taş döşemeler görülse de, kazı çalışmaları sayesinde sarayın iç mekanları ve süslemeleri hakkında detaylı bilgiler elde edilmiştir. Bu bilgiler, Kubadabad Sarayı’nı sadece bir mimari eser değil, aynı zamanda Selçuklu kültürünün ve teknolojisinin bir yansıması hâline getirir.

Neresi?

Kubadabad Sarayı, Beyşehir Gölü’nün batı kıyısında konumlanmıştır. Saray kompleksi, göl kenarında 5.200 m² ve göl üzerindeki küçük bir adada 3.000 m² olmak üzere toplamda yaklaşık sekiz dönüm bir alana yayılmıştır [1]. Kıyıdaki alan, göle bakan geniş bir avlu ve terasla çevrilidir; adadaki bölüm ise Kız Kalesi adı verilen bir kaleye yakındır. Çevredeki köylerdeki yapı ve bahçe duvarlarından toplanan mermer bloklar, sarayın inşasında kullanılmıştır [1]. Bu konum, hem su kenarı manzarası hem de göl üzerinden ulaşım imkanı sunarak, sultanın dinlenme ve temsil amaçlı bir yer seçtiğini gösterir.

Tarihçe

Kubadabad Sarayı, Selçuklu sultanı Alâeddin Keykubad I tarafından 1226‑1236 yılları arasında yaptırılmıştır [1]. İbn Bîbî, sultanın sarayın planlamasına bizzat katıldığını, hatta odaların yerini gösteren bir kroki çizdiğini kaydetmiştir [1]. Sarayın mimarı ve nakkaşı Emîr Sâdeddin Köpek olarak bilinir; aynı zamanda kendisi için de küçük bir saray inşa ettirmiştir [1]. Saray, uzun yıllar boyunca Bizans yapısı sanılmıştı; ancak Konya Müzesi Müdürü M. Zeki Oral, yazılı belgeler ve sınırlı kazılarla Kubadabad Sarayı olduğunu ortaya koymuştur [1]. İlk kazılar 1965‑66 yıllarında Katharina Otto‑Dorn ve Mehmet Önder tarafından yürütülmüş, 1980’lerden itibaren ise Rüçhan Arık yönetiminde devam etmiştir [1]. Bu çalışmalar, sarayın büyük ve küçük bölümlerinin yanı sıra kayıkhane, cami, hamam ve asker barınakları gibi ek binaların da bulunduğunu göstermiştir [1].

Neye benziyor?

Saray, iki ana yapıdan oluşur: büyük saray (50 × 35 m) ve küçük saray. Büyük sarayın önünde, göle bakan 50 × 55 m ölçülerinde, dikdörtgen ayaklarla desteklenen bir teras yer alır [1]. Terasın arkasında taş döşeli bir avlu bulunur; bu avlu, üç bölümlü bir dehlizle asimetrik odalara açılan bir girişe sahiptir [1]. Duvarlar, moloz taş, özenle yontulmuş taş bloklar ve ahşap kalaslarla güçlendirilmiştir [1].

Orta salonda, doğu‑batı yönünde göle bakan bir eyvan (duvara tutturulmuş, dışarıya açık bir veranda) bulunur. Bu eyvan, 35 cm yüksekliğinde bir set (zemine yerleştirilmiş, taş ya da tuğla ile yapılmış düz platform) ile büyük ön bölümden ayrılmıştır; set, eyvanın tabanını oluşturur [1]. İbn Bîbî, eyvanın (taht salonu) kabul salonuna açıldığını ve törenlerde sultanın topluluktan ayrılması için çekilebilen bir perde bulunduğunu bildirir [1]. Setin zemini 22 × 22 cm boyutundaki tuğlalarla döşenmiştir; kabul salonunda ise çeşitli boyutlarda taş levhalar kullanılmıştır [1]. Setin bitişiğinde, yüksek bir setli başka bir salon daha vardır; bu odanın güney ve kısmen batı duvarlarında orijinal çini sıraları hâlâ görülebilir [1].

Sarayın zemin kat duvarları kalın, masif ve dışa kapalı kâgir (kireçli) yapı dır [1]. Üst katlarda, yassı tuğlalarla örtülü kanal kalıntıları bulunur; bu, sarayda bir kanalizasyon sistemi olduğu anlamına gelir [1]. Üst kat planı, köşklü ve cumbalı (bay windows) oturma odaları, göle bakan pencereler ve her odada dolap, sedir ve ocak gibi mobilyalar içerdiği tahmin edilmiştir [1]. Renkli cam parçaları, pencere açıklıklarında revzen‑i menkūş (ahşap çerçeve) ile süslü vitrayların bulunduğunu gösterir [1].

Sarayın süslemeleri, çini (seramik) sanatının en zengin örneklerini sunar. Kazılarda bulunan ve Konya Çini Eserleri Müzesi’nde sergilenen stukolar (alçı kabartma) ve duvar çinileri, zengin hayvan ve insan figürleriyle doludur [1]. Çini duvarları, 2 m’ye kadar yükselir ve sır üstü (lüster) ile sır altı teknikleriyle beyaz, fîrûze ve patlıcan moru renklerde üretilmiştir [1]. Sekiz köşeli yıldız ve haç biçimindeki bu çinilerde çift başlı kartal, sfenks, ejder, tavus kuşu, av partisi ve saray meclisi sahneleri işlenmiştir [1].

Kompleksin göl kıyısındaki uzantısında yer alan taş rıhtım ve kayıkhane kalıntıları, sarayın Beyşehir Gölü ile doğrudan kurduğu bağı belgeler [1]. Sultan ve maiyeti göl üzerinden kayıklarla karşı kıyıya ve göldeki adalara geçebilmekteydi [1]. Özellikle göl içindeki Kız Kalesi adasında yer alan küçük hisar ve köşk kalıntıları, ana sarayın savunma ve dinlenme ağının ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirilmektedir [1].

Kazıların bir diğer ilginç bulgusu, çarh (arbalet) somunu olarak tanımlanan bir parça olup, Anadolu Orta Çağ’ında bulunan ilk çarh bileşeni olarak kabul edilir [2]. Bu bulgu, sarayın sadece konut ve temsil amaçlı değil, aynı zamanda askeri teknoloji ve av teçhizatı ile de ilişkilendirilebileceğini gösterir [2].

Ziyaret notları

• Ulaşım: Kubadabad Sarayı kalıntıları, Konya’nın Beyşehir ilçesine bağlı Gölyaka köyü sınırları içerisinde yer alır. Beyşehir ilçe merkezinden batı göl sahil yolu takip edilerek özel araçla alana ulaşılabilir.
• Önemli Noktalar: Büyük Saray terası, taht eyvanının taş kaideleri, Küçük Saray duvar hatları ve kıyıdaki rıhtım izleri mutlaka incelenmelidir [1].
• Müze Bağlantısı: Saray kazılarında çıkarılan nadide figürlü duvar çinileri, stukolar ve saray buluntuları Konya Karatay Medresesi (Çini Eserleri Müzesi) bünyesinde muhafaza edilmektedir [1].
• Tavsiye: Ören yeri açık hava koşullarında bulunduğundan arazi ayakkabısı tercih edilmeli, ziyaret öncesinde hava durumu ve güncel erişim koşulları resmi turizm portallarından teyit edilmelidir.

Kaynaklar

• [1] “KUBÂDÂBÂD SARAYI - TDV İslâm Ansiklopedisi”, https://islamansiklopedisi.org.tr/kubadabad-sarayi
• [2] “Çarhın (Arbalet) Tarihsel Gelişim Süreci ve Kubadabad Sarayı Kazısında Bulunan Bir Çarh Somunu ve Ucu Üzerine — Muharrem Çeken, Alptekin Yavaş, Gökhan Meriç (20”, https://hoyuk.gov.tr/tam-metin-pdf/148/tur