Anadolu'nun En Büyük Şifahanesi: Sivas Şifaiye Medresesi

Kısaca

• Nedir? Sivas’ta Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus tarafından 614 (1217) yılında yaptırılmış, tıp mektebi ve dârüşşifâ olarak hizmet vermiş anıtsal bir Selçuklu sağlık yapısıdır [1].
• Nerededir? Şehrin merkezinde Dârülhadis Medresesi (Çifte Minareli Medrese) karşısında yer almaktadır [1].
• Mimari Özellikleri: 61,90 × 46,80 m. ölçüsünde açık avlulu ve revaklı planı, 10,75 m. genişliğindeki anıtsal taçkapısı, avlu cephelerindeki ay ve güneşi temsil eden insan başı kabartmaları ve Merendli usta tarafından yapılmış mozaik çinili türbe cephesiyle dikkat çeker [1].
• Bânisi: Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus olup vefatının ardından dârüşşifâ içindeki kümbetine defnedilmiştir [1], [2].
• Günümüzdeki Durumu: Harap durumdayken son yıllarda yapılan restorasyonlarla kurtarılmıştır [1].

Tarihsel Bağlam ve Bânisi

Sivas Dârüşşifâsı (Şifâiye Medresesi), şehrin merkezinde Dârülhadis Medresesi (Çifte Minareli Medrese) karşısında yer almaktadır [1]. Yapının Selçuklu sülüsüyle yazılmış kapı kitâbesinden 614 (1217) yılında Sultan I. İzzeddin Keykâvus tarafından inşa ettirildiği öğrenilmektedir [1].

Bânisi I. İzzeddin Keykâvus, Anadolu Selçuklu Devleti tahtında 1211-1220 yılları arasında hüküm sürmüş bir sultandır [2]. Malatya civarındaki Viranşehir’de hastalanarak vefat eden sultanın naaşı Sivas’a getirilmiş ve burada inşa ettirmiş olduğu dârüşşifâdaki türbesine defnedilmiştir [2]. Günümüze ulaşan vakfiyesine göre bir tıp mektebi olarak da hizmet veren dârüşşifânın (dârü’s-sıhha) vakıfları arasında Sivas’ta yetmiş dükkân, Ereğli’de otuz dükkânla birçok köy bulunmaktaydı [1].

Mimari Plan ve Mekân Düzeni

Dârüşşifâ, uzun ekseni doğu-batı yönünde olmak üzere planlanmış olup açık avlulu, revaklı ve üç eyvanlı olarak düzenlenmiştir [1]. Yapı 61,90 × 46,80 m. ölçüsünde geniş bir alanı kaplar [1]. Orta kısımda yer alan 30,80 × 22,40 m. ölçüsündeki avlu kuzeybatı ve güney yönde revakla çevrilidir [1].

Yapının mekân kurgusu ve plan şeması şu ana birimlerden meydana gelir [1]:

• Revaklı Avlu ve Odalar: Giriş hariç diğer üç yönde yer alan eyvanların arasında farklı boyutlarda odalar bulunmaktadır [1]. Avlu cephesi, kalın kare pâyeler üzerindeki kademeli kemerler ve kemer yüzeyleri arasında yer alan küçük pencerelerle dikey hatların ağır bastığı bir ifade taşır [1].
• Ana Eyvan (Dershane): Ana eyvan (dershane) 9,90 m. açıklığında bir kemerle avluya doğrudan açılır [1]. Ana eyvanın doğu duvarında bir niş ve iki tarafında sonradan örülmüş pencereler yer alır [1].
• Güney Eyvanı ve Kümbet: Eyvanlardan güneyde bulunanı I. İzzeddin Keykâvus’un ölümü üzerine kümbet haline getirilmiştir [1]. Revak altına açılan eyvanın önü bir kapı ve iki pencereye sahip bir duvarla kapatılmış, üzeri de ongen kasnaklı içten kubbe, dıştan külâhla örtülmüştür [1]. Cephedeki kitâbe 617 (1220) tarihli olup eyvanın kümbet haline dönüştürüldüğü yılı belirtir [1].
• Kuzey Eyvanı ve Koridorlar: Kuzey eyvanı ise eyvan duvarındaki simetrik, Bursa kemerli iki açıklıkla günümüzde mevcut olmayan birimlerle ilişkiyi sağlar [1]. Yapılan kazılarda planı çıkarılabilen kuzeydeki kanat mevcut mekânların gerisinde bir koridora açılan dokuz odadan ibaretti [1].
• Örtü Sistemi: Yapıda kümbet hariç bütün mekân ve hacimler tuğla tonoz örtü sistemine sahiptir [1].

Batı Cephesi ve Taş Taçkapı

Dârüşşifânın 54,65 m. uzunluğundaki batı ana cephesi muntazam kesme taştan inşa edilmiş olup genişliği 10,75 m. olan taçkapı cepheye hâkim durumdadır [1]. Taçkapı cephe yüksekliğini 1/3 oranında aşmakta, yapı malzemesi olan taş profilli bordürle üç yönde sınırlanmaktadır [1].

Taçkapı ve dış cephedeki tezyinî özellikler şunlardır [1]:

• Bursa Kemerli Nişler: Taçkapının iki yan yüzeylerinde Bursa kemeriyle kavranan mukarnas kavsaralı birer niş bulunmaktadır [1]. Bu nişlerin üzerindeki yüzeylerde geometrik geçme süsleme örnekleri yer alır [1].
• İnşa Kitâbesi: Yay kemerli geniş açıklığın üstünde üç yönde dolanan kitâbe kuşağı bulunur [1].
• Pars Figürleri: Taçkapının üst kısmında kemer boşluklarında kabartma olarak birer pars figürü kalıntı halinde görülmektedir [1]. Taçkapının dış bordürleri ise geometrik geçme kompozisyonlar halindedir [1].
• Güney Cephesi Düzeni: Yapının güney cephesinde altta bir sıra yuvarlak kemerli pencere, üstte bir sıra mazgal ve bir sıra çörten yer almaktadır [1]. Taş kaide üzerine tuğladan ongen kasnaklı, külâhlı kümbet bu cepheyi aşan tek hacimdir [1].

Avlu Kabartmaları ve Çinili Türbe Cephesi

Dârüşşifânın avlu cephelerindeki süslemeler, ana eyvanın sivri kemerini dolanan bitkisel bezemeli bordürle iki yandaki geometrik geçmeli bordür olarak görülmektedir [1]. Burada yer alan yüksek kabartma biçimindeki iki insan başı ise ay ve güneşi temsil etmektedir [1].

Yapının içindeki çini süsleme başlı başına büyük bir önem taşır [1]:

• Merendli Usta ve Kartuşlar: Türbe haline getirilen güney eyvanın cephesi tamamen tuğla ve fîrûze, patlıcan moru çinilerle meydana getirilmiş çeşitli kompozisyonlarla kaplanmıştır [1]. Geometrik kompozisyonların ağırlıkta olduğu yapıda kazıma tekniğiyle yapılmış iki küçük kartuş içinde ustanın Merendli olduğu belirtilmiştir [1].
• Allah ve Muhammed Yazıları: Türbe cephesi geniş, sağır bir kemerle belirtilmiş, kemerin üst yüzeyi fîrûze sırlı tuğlalarla kızılkahve renginde pişmiş tuğlalardan “Allah, Muhammed” yazılarıyla bezenmiştir [1].
• Tarih Kitâbesi: Bunun altında koyu mavi zemin üzerine beyaz kabartma harflerle türbenin tarihini veren nesih yazı yer alır [1].
• Mozaik Çini Yüzeyler: Bunun altındaki cephe ortada kapı, iki yanda birer pencere ile bölümlenmiş ve bütün yüzeyler mozaik çini tekniğinde çeşitli bezemelere sahip olarak gerçekleştirilmiştir [1].
• Türbe İçi ve Mihrap: Türbede çini kaplanmış lahitlerle bezemeli bir taş mihrap yer alır [1]. Çini ve tuğla süslemeler türbenin ongen yüksek kasnağında da tekrarlanmıştır [1].

Sıkça Sorulan Sorular

Sivas Şifaiye Medresesi nerede yer almaktadır?

Sivas şehir merkezinde, Dârülhadis Medresesi (Çifte Minareli Medrese) karşısında yer almaktadır [1].

Şifaiye Medresesi ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

Kapı kitâbesine göre 614 (1217) yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus tarafından inşa ettirilmiştir [1], [2].

Sultan I. İzzeddin Keykâvus’un kabri nerededir?

Sultanın naaşı dârüşşifâ içinde güney eyvanının dönüştürülmesiyle oluşturulan 617 (1220) tarihli kümbetinde medfundur [1], [2].

Avlu cephesindeki kabartmalar neyi simgeler?

Dârüşşifânın avlu cephelerinde yüksek kabartma biçiminde yer alan iki insan başı ay ve güneşi temsil etmektedir [1].

Türbe cephesindeki çinileri yapan ustanın menşei nedir?

Kazıma tekniğiyle yazılmış kartuşlara göre türbenin çinilerini yapan usta Merendlidir [1].

Ekim 2026

Kaynaklar

• [1] “KEYKÂVUS I DÂRÜŞŞİFÂSI” — TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, s. 355-357 (Prof. Dr. Gönül Cantay) — https://islamansiklopedisi.org.tr/keykavus-i-darussifasi
• [2] “KEYKÂVUS I” — TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 25, s. 352-355 (Prof. Dr. Faruk Sümer) — https://islamansiklopedisi.org.tr/keykavus-i