Taşın Zarafetle Buluştuğu Anıt: Sivas Buruciye Medresesi

Kısaca

• Nedir? Sivas’ta XIII. yüzyılda inşa edilmiş, klasik eski Orta Asya Türk medreseleri şemasına uygun, ortasında üstü açık avlusu olan dört eyvanlı anıtsal bir Selçuklu medresesidir [1], [2].
• Nerededir? Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus Dârüşşifâsı ile Çifte Minare Medresesi arasında yer alır [1].
• Mimari Özellikleri: Nisbetlerindeki âhenk ve dengeli taş süslemesi, çift renkli geçmeli taşlardan yapılmış yay kemerli taçkapısı, kubbe ile örtülü giriş eyvanı, devşirme başlıklı revak sütunları ve bânisinin çinili türbesiyle dikkat çeker [1].
• Bânisi: Kitâbesine göre 670 (1271-72) yılında Muzafferüddin Burûcirdî tarafından yaptırılmıştır [1].
• Günümüzdeki Durumu: Uzun süre bakımsız ve harap kaldıktan sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilerek kurtarılmıştır [1].

Tarihsel Bağlam ve Bânisi

Burûciye Medresesi, Sivas şehir merkezinde Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus Dârüşşifâsı ile Çifte Minare Medresesi arasında inşa edilmiştir [1]. Kitâbesine göre 670 (1271-72) yılında Muzafferüddin Burûcirdî tarafından yaptırılmıştır [1]. Bânisinin türbesi de medresenin bir bölümünde bulunmakta olup buradaki kitâbede kurucunun adı Muzaffer b. İbâdullah el-Mufaddal el-Burûcirdî olarak verilmektedir [1].

Tarihî hüviyeti hakkında fazla bir şey bilinmeyen bânisinin İran’da Hemedan yakınındaki Burûcird’den geldiği kabul edilmektedir [1]. İktidardaki kişiler dışında bir kimsenin böyle bir eser yaptırması, Sivas’ın Selçuklular döneminde eriştiği medenî seviyenin işaretidir [1]. Yakınında iki büyük medrese daha bulunduğuna göre inşa edildiği yer vaktiyle Sivas’ın kültür merkezi olmalıdır [1]. Medrese uzun süre bakımsız kaldıktan sonra çok harap ve yarı yıkık bir duruma girmişken Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore ettirilerek kurtarılmış, etrafı da temizlenmiştir [1].

Mimari Plan ve Mekân Düzeni

Burûciye Medresesi, klasik eski Orta Asya Türk medreseleri şemasına uygun, ortasında üstü açık avlusu olan dört eyvanlı bir yapıdır [1], [2]. Çok muntazam ve tam simetrik kareye yakın bir plana sahip olan eserin kubbe ile örtülü giriş eyvanı, o dönem mimarisindeki teamüle aykırı bir yeniliktir [1].

Mekân kurgusunu oluşturan ana unsurlar şunlardır [1]:

• Mescid: Girişin sağında, dışarıya açılan bir pencereden ışık alan kubbeli kısımda mihrap bulunduğundan buranın mescid olduğu anlaşılır [1].
• Türbe: Soldaki aynı ölçülerde, kare planlı ve kubbeli diğer mekân ise kurucunun türbesidir [1].
• Revaklar ve Sütun Başlıkları: Avlunun sadece iki yanında revaklar vardır [1]. Bunların ortadaki eyvanların önünde daha geniş olan sivri kemerleri sütunlara oturmaktadır [1]. Sütunların başlıklarının bazıları korint tipi olduklarına ve hatta birkaçında Bizans monogramları görüldüğüne göre bunlar ve yontulmuş olanları devşirme olmalıdır [1]. Bu da medreseyi yapan ustanın başlıkları koruma gayesiyle burada tekrar kullandığını gösterir [1].
• Öğrenci Hücreleri: Çok dar olan revakların gerisindeki hücreler beşik tonozlarla örtülmüştür [1]. Giriş tarafındaki hücrelerin köşelerinin iki yanında da yukarıya dama çıkışı sağlayan merdivenler bulunur [1]. Hücrelerin avluya bakan kapıları bulunmakla birlikte pencereleri yoktur; avlu tarafında sekiz hücre yer alır [1].
• Ana Eyvan ve Asma Katlar: Herhalde yazlık dershane olarak kullanılan ana eyvanın iki yanındaki tonozlu dar hacimlerden birer merdiven yukarı çıkışı sağlar [1]. Merdiven dehlizlerinin altta ve üstte pencereleri bulunan tonozlu birer asma katı mevcuttur [1]. Bu asma katlar son tamirde yeni baştan yapılmıştır [1].

Ana Cephe ve Taş Taçkapı

Burûciye Medresesi’nin ana cephesi nisbetlerindeki âhenk ile sade ve dengeli düzenlemesi, taş süslemesindeki ölçü bakımından üstün bir estetik anlayışa işaret eder [1]. Masif ve kapalı bir kitle teşkil eden cephe, köşelerdeki yuvarlak çıkmalar, taçkapıyı çerçeveleyen süslemeler, türbe ve mescidin mukarnaslı pencereleri ve cephenin bütününü sınırlayan yazı şeritli saçak silmesiyle ustalıklı biçimde hareketlendirilmiştir [1].

Taçkapı ve cephe mimarisinde öne çıkan tezyinî ayrıntılar şunlardır [1]:

• Yay Kemer ve Kitâbe: Esas kapı açıklığının çift renkli geçmeli taşlardan yapılmış yay kemerinin üstünde inşa kitâbesi bulunmaktadır [1].
• Mukarnaslı Kavsara: Mukarnaslı kavsaranın iki yanı ve kapının bütününü çevreleyen şeritler, zengin biçimde geometrik ve nebatî motifler işlenmek suretiyle doldurulmuştur [1].
• Ana Eyvan Tezyinatı: Girişin iç cephesi gibi karşısındaki ana eyvan cephesi önlerine de revak yapılmamıştır [1]. Ana eyvan bir yazı kuşağı ile çerçevelenmiş, bu bordür ile eyvanın sivri kemeri arasında kalan yüzeyler geometrik geçmeler ve bol sayıda kabaralarla bezenmiştir [1].

Çinili Türbe Mimarisi

Girişin solunda yer alan Muzaffer b. İbâdullah el-Mufaddal el-Burûcirdî’nin türbesi, kare planlı ve kubbeli bir mekândır [1].

Türbenin bezeme programı şu özellikleri sergiler [1]:

• Çini Kalıntıları: Türbe içinin aslında zengin bir çini kaplamaya sahip olduğu ve buradaki iki sandukanın da evvelce çini kaplı olduğu bilinmektedir [1]. Bugün çini süsleme sadece türbe duvarlarının üst kısımlarında ve kubbede görülmektedir [1]. Duvarlardaki altıgen biçimli çinilerden kalıntılar mevcuttur [1].
• Çini Yazı Kuşağı: Duvarların en yukarı kenarında çepeçevre dolaşan çiniden bir yazı kuşağında medresenin kurucusu Muzaffer b. İbâdullah el-Mufaddal el-Burûcirdî’nin adı tekrarlanır [1].
• Mukarnas ve Kubbe: Yazı şeridinin üstünde yine çini kaplı iki sıra mukarnas uzanmıştır [1]. Kubbeye geçiş üçgeninin içi yıldız biçiminde çinilerle bezenmiş olup kubbede tuğla örgüler arasında değişik motiflerde çini kuşaklar görülür [1].

Sıkça Sorulan Sorular

Sivas Buruciye Medresesi nerede yer almaktadır?

Sivas şehir merkezinde, I. İzzeddin Keykâvus Dârüşşifâsı ile Çifte Minare Medresesi arasında yer almaktadır [1].

Medrese ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

Kitâbesine göre 670 (1271-72) yılında Muzafferüddin Burûcirdî tarafından yaptırılmıştır [1]; bânisinin türbe kitâbesinde ise kurucunun adı Muzaffer b. İbâdullah el-Mufaddal el-Burûcirdî olarak verilmektedir [1].

Medresenin plan tipi nedir?

Klasik eski Orta Asya Türk medreseleri şemasına uygun, ortasında üstü açık avlusu olan dört eyvanlı bir yapıdır [1].

Bânisinin türbesi yapının neresindedir?

Kubbeli giriş eyvanının solunda yer alan kare planlı ve kubbeli mekân bâninin çinili türbesidir [1].

Revak sütunlarında hangi devşirme unsurlar görülür?

Revak sütun başlıklarının bazılarında korint tipi formlar ve Bizans monogramları görülmektedir [1].

Ekim 2026

Kaynaklar

• [1] “BURÛCİYE MEDRESESİ” — TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, s. 465-466 (Prof. Dr. Semavi Eyice) — https://islamansiklopedisi.org.tr/buruciye-medresesi
• [2] “SİVAS” — TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 37, s. 287-293 (Prof. Dr. N. Burhan Bilget) — https://islamansiklopedisi.org.tr/sivas