Akdeniz Kıyısında Bir Savunma Ribatı: Alanya Şarapsa Hanı

Kısaca

• Nedir? XIII. yüzyılın ilk yarısında Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev döneminde yaptırılan, avlusuz, tek mekânlı ve uzunlamasına beşik tonozlu planıyla Selçuklu kervansaray tipolojisinin en sıra dışı sahil menzili ve ribatıdır [1], [2], [3].
• Nerededir? Antalya’nın Alanya ilçesine bağlı Konaklı Mahallesi sınırlarında, tarihi sahil kervan yolu üzerinde ve Serapsu Deresi kenarındaki hâkim bir yükseltide yer alır [2], [3].
• Mimari Özellikleri: Yaklaşık 15 x 71 metre boyutlarında dar ve upuzun tek bir mekândan oluşması, dış cepheyi tahkim eden yarım daire ve çokgen savunma payandaları, doğu ucundaki iki katlı mescit kulesi ve abidevi taçkapısıyla kale hüviyeti taşır [1], [2].
• Bânisi ve Tarihi: Kuzey taçkapısı üzerindeki kitabeye göre Sultan II. Gıyâseddin Keyhusrev devrinde (1237-1246) inşa edilmiştir; araştırmalarda sultanın şarabsâlârı (sâkibaşı) Esededdin Ayaz ile irtibatlandırılmaktadır [2], [3].
• Günümüzdeki Durumu: Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilen yapı, masif beden duvarları ve kulesiyle Akdeniz sahil yolunun ayakta kalan en karakteristik Selçuklu anıtlarından biri olarak korunmaktadır [1], [2].

Tarihsel Bağlam ve Güzergâh: Akdeniz Sahil Yolu

Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubad’ın 1221 yılında fethettiği Kalonoros kentini “Alâiye” adıyla yeniden kurması ve kışlık payitaht haline getirmesi, Akdeniz sahil şeridinde benzeri görülmemiş bir imar sürecini başlatmıştır [2], [3]. Antalya ile Alanya limanlarını birbirine bağlayan kıyı yolu; tersanelere malzeme taşıyan askerî konvoyların, Doğu Akdeniz ticaretini yönlendiren kervanların ve Selçuklu ordularının en yoğun kullandığı stratejik arter olmuştur [1], [2].

Bu sahil hattı boyunca Alanya Kalesi’nden batıya doğru menziller sıralanmıştır. Alara Kalesi eteğindeki Alara Hanı’nın ardından gelen Şarapsa Hanı (halk arasındaki adlarıyla Şerefza veya Serapsu Hanı), denizden gelebilecek korsan akınlarına ve yağmacılara karşı savunma tedbirleriyle donatılmış bir kıyı karakolu ve menzil istasyonudur [2], [3]. Yapı, kervanların gece güvenliğini temin etmenin yanı sıra sahil şeridini gözetleyen bir ileri karakol (ribat) olarak işlev görmüştür [1], [3].

Bânisi ve Kitabesi: II. Gıyâseddin Keyhusrev ve Şarabsâlâr Unvanı

Şarapsa Hanı’nın kuzey cephesinde yer alan anıtsal giriş kapısının üzerinde Selçuklu sülüs hattıyla kazınmış mermer bir inşa kitabesi bulunmaktadır [2], [3]. Kitabede Türkiye Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev’in (1237-1246) hükümdarlık unvanları zikredilmekle birlikte kesin bir yıl kaydı yer almamaktadır [2].

Tarihî kaynaklar ve Selçuklu teşkilat tarihi üzerine yapılan araştırmalar, yapının ismini saraydaki “şarabsâlâr” (içecek ve meşrubattan sorumlu yüksek saray emiri / sâkibaşı) unvanından aldığını ortaya koymaktadır [3]. Sultan I. Alâeddin Keykubad ve II. Gıyâseddin Keyhusrev dönemlerinin muktedir emirlerinden Şarabsâlâr Esededdin Ayaz’ın bu menzil hanının inşasında doğrudan rol oynadığı kabul edilmektedir [2], [3]. Kitabenin son satırlarındaki bazı ibarelerin sonradan silinmiş olması, dönemin çalkantılı siyasi çekişmelerinin ve bâninin gözden düşüşünün mimari üzerindeki izi olarak değerlendirilmektedir [3].

Mimari Tipoloji: Avlusuz, Tek Mekânlı Ribat Kurgusu

Anadolu Selçuklu kervansarayları genellikle geniş bir avlu ve avluya açılan kapalı barınak holünden oluşan iki bölümlü (karma) bir plan şeması sergilerken, Şarapsa Hanı bu kuralı bütünüyle yıkan özgün bir tipolojiye sahiptir [1], [2]. Rahmi Hüseyin Ünal’ın kervansaray tasnifinde “avlusuz tek mekânlı hanlar” grubu altında ele alınan yapı, doğu-batı doğrultusunda uzanan dar ve upuzun tek bir hacimden ibarettir [1].

Yapı dıştan yaklaşık 15 metre genişliğe ve 71 metre uzunluğa sahiptir [2]. Baştan başa tek bir sivri beşik tonozla örtülen bu devasa iç mekân, derinlemesine atılmış güçlü takviye kemerleriyle bölümlere ayrılmıştır [1], [2]. İç mekânda nefler veya ara payeler bulunmaz; zemin kervan develerinin, yüklerin ve tüccarların aynı çatı altında toplanabileceği kesintisiz bir hol niteliğindedir [1], [3]. Kışın Akdeniz fırtınalarından, yazın ise kavurucu sahil sıcağından koruyan bu masif örtü, mekânın iklimsel yalıtımını mükemmel biçimde sağlamıştır [2].

Gözetleme Kulesi, Fevkani Mescit ve Burçlar

Şarapsa Hanı’nı çağdaşı diğer Selçuklu hanlarından ayıran en belirgin mimari öge, doğu ucuna eklemlenmiş iki katlı anıtsal kuledir [2], [3]. Dışarıdan bir kale burcunu andıran bu kule yapısının üst katı fevkani bir mescit olarak tanzim edilmiştir [2].

Mescidin kapısı doğrudan kuzey cephesine açılmakta olup, iç mekânında küçük bir mihrap nişi yer alır [2]. Kule pencereleri hem deniz yönünü hem de sahil yolunu gözetlemeye imkân tanıyan stratejik bir bakış açısı sunar [2], [3]. Kulenin alt bölümü ise kervansaray sorumlusunun ikametine ve özel misafirlerin ağırlanmasına tahsis edilmiş bir tabhane (misafirhane) hüviyetindedir [2].

Yapının dış cepheleri âdeta bir Orta Çağ kalesini andırır [2]. Kuzey ve güney uzun duvarları boyunca belirli aralıklarla yerleştirilmiş yarım daire ve çokgen formlu masif taş payandalar (burçlar), tonozun dışa doğru yaptığı yanal itkiyi karşılarken yapıya müstahkem bir hisar görünümü kazandırmıştır [1], [2].

Malzeme, Taş İşçiliği ve Taçkapı Düzeni

Şarapsa Hanı’nın beden duvarlarında Alanya yöresine özgü sert kalker taşları, kaba yonu bloklar ve devşirme antik parçalar harçla birleştirilerek örülmüştür [2], [3]. Cephelerde süsleme kaygısından ziyade savunma ve dayanıklılık ön planda tutulmuştur [1].

Kuzey cephenin orta aksında yer alan taçkapı, yapının yegâne süsleme odağıdır [2]. Dışa taşkın biçimde yükselen kesme taş taçkapı nişi, kademeli sivri kemer silmeleriyle çerçevelenmiştir [2]. Kapı kemerinin hemen üzerinde yer alan mermer inşa kitabesi, abidevi cephenin ağırlık noktasını teşkil eder [2], [3]. Duvarların üst kısımlarında yer alan dar mazgal delikleri, iç mekâna kontrollü ışık sağlarken savunma amaçlı ok atışına elverişli kılınmıştır [1], [2].

Fonksiyonel Dönüşüm ve Günümüzdeki Miras

Orta Çağ boyunca Akdeniz kıyı kervanlarının ve Selçuklu askeri birliklerinin güvenli sığınağı olan Şarapsa Hanı, Osmanlı döneminde sahil yolunun deniz taşımacılığına kaymasıyla menzil işlevini yitirmiştir [2], [3]. Çevresindeki yerleşimlerin büyümesiyle uzun süre depo ve barınak olarak kullanılan anıt, zaman zaman tahribata maruz kalmıştır [2].

Cumhuriyet döneminde Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından tescil edilen yapı, son yıllarda gerçekleştirilen titiz rölöve ve restorasyon uygulamalarıyla ayağa kaldırılmıştır [2], [3]. Çatı tonozunun su yalıtımı yenilenmiş, cephe payandaları ve taçkapısı temizlenerek sağlamlaştırılmıştır [2]. Günümüzde Alanya-Antalya karayolu üzerinde yükselen Şarapsa Hanı; avlusuz tek hacimli mimarisi, savunma burçları ve mescit kulesiyle Anadolu Selçuklu kervansaray mühendisliğinin en yaratıcı ve benzersiz örneklerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir [1], [2], [3].

Kaynaklar

• [1] Rahmi Hüseyin Ünal, “Kervansaray”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, s. 299-306, 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray
• [2] Semavi Eyice, “Alanya (Mimari)”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 343-346, 1989. https://islamansiklopedisi.org.tr/alanya
• [3] İlhan Erdem, Mustafa Akif Hacıgökmen, “Ortaçağ Anadolu Ticaret Yolları ve Kervansaraylar”, Tarih Araştırmaları Dergisi (TARR), c. 38, sy. 66, s. 145-170, 2019. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarr/article/644055