Mardin Ulu Camii

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Dıştan dilimli kubbesi, mihraba paralel üç sahınlı harimi, zengin taş kabartmalı minaresi ve selsebilli avlusuyla Artuklu devrinin en eski ve abidevî camisi [1, 2].
• Nerede: Mardin kent merkezinde, tarihî çarşı dokusu içerisinde ve güneye meyilli yamaç üzerinde [1, 2].
• Neden önemli: 12. yüzyıl Artuklu mimarlık mektebinin mihrap önü kubbeli enine gelişen ulu cami tipolojisindeki ilk ve öncü şaheseridir; taş oyma süslemeleri ve satrançlı kûfî kitabeleriyle bölge sanatının zirvesini temsil eder [1, 2].

Güneye doğru Mezopotamya ovasını seyreden dik bir yamaç üzerine kademeli olarak kurulan Mardin Ulu Camii (Cami-i Kebîr), kentin taş mimari silüetini taçlandıran en anıtsal ibadethanedir [1, 2]. Çarşı içindeki dar sokakların ve dükkânların arasına gizlenen yapı, harime inen basamakları ve revaklı geniş avlusuyla ziyaretçilerini karşılar [1].

Artuklu taş ustalarının sarı kalker taşını adeta dantel gibi işlediği cami, gerek dilimli kubbe mimarisi gerekse avlusundaki su mühendisliğiyle İslam mimarlık mirasının seçkin örneklerindendir [1, 2].

Tarihsel Bağlam ve Artuklu İmar Faaliyeti

11. yüzyılın sonlarında Selçuklu fethiyle Türk-İslam hâkimiyetine giren Mardin, Artuklular (İlgazî kolu) idaresinde siyasî, iktisadî ve kültürel bir başkent haline gelmiştir [2]. Mardin Ulu Camii, üzerinde barındırdığı on altı adet kitabe ve zengin tarihî vesikaya rağmen tam inşa tarihi tartışmalı olan yapılardandır [1].

Minare kaidesinde yer alan kitabeye göre minare, Hicri 572 (Miladi 1176-1177) yılında Diyarbekir Meliki II. Kutbüddin İlgazi tarafından inşa ettirilmiştir [1, 2]. Caminin doğusundaki avlu duvarı üzerindeki kitabede ise Hicri 582 (Miladi 1186) tarihi ile Artuklu Meliki Hüsâmeddin Yavlak Arslan’ın adı geçmektedir [1]. Bu tarihî kayıtlar ışığında caminin 12. yüzyılın son çeyreğinde, Kutbüddin İlgazi zamanında başlanıp Yavlak Arslan devrinde tamamlandığı kabul edilmektedir [1, 2].

Yapı, Hicri 803 (Miladi 1400-1401) yılında Timur ordularının Mardin’i kuşatması esnasında ağır tahribata uğramış ve batı minaresi bütünüyle yıkılmıştır [1]. Ardından Akkoyunlular ve Memlükler devrinde kapsamlı onarımlar görmüş; Osmanlı döneminde 1764, 1870, 1886 ve 1889 yıllarında yenilenmiştir [1].

Mimari Plan ve Dilimli Kubbe Strüktürü

Mardin Ulu Camii, eğimli bir topoğrafyaya oturtulduğundan kıble yönü yüksek bir istinat duvarı ve dört adet masif payanda ile desteklenerek teraslandırılmıştır [1]. Harim mekânı, kıble duvarına paralel uzanan üç enine nefe (sahın) ayrılmıştır [1]. Bu sahınlar sivri kemerlerle birbirine bağlanan ağır taş ayaklar (payeler) üzerine oturan beşik tonozlarla örtülmüştür [1].

Mimarinin en çarpıcı odağını, mihrap önünde iki nef genişliğini kaplayan anıtsal kubbe teşkil eder [1]. Bu kubbe, “T” biçimli dört paye ile kıble duvarına yaslanan sivri kemerlerin üzerine tromp geçişleriyle oturtulmuştur [1]. Dışarıdan bakıldığında sekizgen bir kasnak üzerinde yükselen kubbe, dilimli (yivli) bir dış kabuğa sahiptir [1]. Kasnak üzerinde dört adet aydınlatma penceresi yer alır [1]. Mardin ve Güneydoğu Anadolu cami mimarisinde bir gelenek haline gelecek olan bu dilimli kubbe formu, güneş ışığının gölge oyunlarıyla cepheye derinlik katar [1].

Harim Mekânı, Taş Payeler ve Minber

Harim mekânına avludan açılan dört anıtsal kapı vasıtasıyla geçilmektedir [1]. Dikdörtgen kesitli kalın taş payelerin taşıdığı sivri kemerler, iç mekânda mihraba paralel derin bir enine perspektif meydana getirir [1]. Harimin kıble duvarında sade profilli pencereler yer alır [1].

Caminin ahşap minberi tarih boyunca çeşitli müdahaleler görmüş olmakla birlikte, kapı çerçevesinde Artuklu Hükümdarı Dâvud’un adı yazılı bulunmaktadır [1]. Ahşap oymacılık tekniğinde geçme panolar ve geometrik taksimatlar sergileyen minber, Artuklu saray marangozlarının ahşap sanatındaki ustalığını yansıtır [1].

Kuzeydoğu Minaresi ve Taş İşçiliği

Caminin avlusunun kuzeydoğu köşesinde göğe yükselen minare, Mardin’in simge yapılarındandır [1]. Günümüze ulaşan tek minare, yüksek kare bir kaide üzerinde yükselen silindirik gövdeye sahiptir [1]. Minare kaidesinin güney cephesinde kaval silmeli sathî bir Bursa kemeri içinde satrançlı kûfî harflerle kabartma olarak işlenmiş tevhid panoları ve iki ayrı nesih kitabe yer alır [1].

Minare kapısının sivri kemeri asma yaprakları ve üzüm salkımlarıyla bezenmiş olup kemer aynalığına 1889 tarihli nesih kitabe yerleştirilmiştir [1]. Silindirik gövde, kaval silmeli yatay şeritlerle üç ana süsleme kuşağına bölünmüş; her kuşakta damla motifleri, madalyonlar ve geometrik kabartmalar tatbik edilmiştir [1]. Şerefe altı zengin mukarnas dolgularıyla bezenmiş olup taş oymacılığının inceliğini sergiler [1].

Avlu Mekânları, Selsebil ve Şâfiîler Mescidi

Caminin kuzeyinde yer alan revaklı avluya doğudan ve batıdan iki ana kapı ile girilir [1]. Eğimli araziye uyum sağlayan basamaklı girişler, eyvan biçimli çapraz tonozlu geçitlerle avluya bağlanır [1].

Avlunun kuzey revakının merkezinde, kubbeli ana harimin tam aksında selsebilli küçük bir eyvan yer alır [1]. Dağlardan gelen kaynak suları bu selsebilden basamaklı kanallarla akarak avlu ortasındaki havuza ve şadırvana dökülür [1]. Suyun akışı tasavvufi sembolizmde insan ömrünün evrelerini (doğum, gençlik, olgunluk ve ebediyet havuzu) temsil eder [1].

Eyvanın batı tarafındaki revakların önü sonradan kapatılarak Şâfiî mezhebine mensup cemaatin ibadetine mahsus müstakil bir mescid haline getirilmiştir [1]. Şadırvanın arkasında yer alan yedi satırlık Osmanlı kitabesi, caminin su yollarının ve avlusunun geç devir ihya çalışmalarını belgeler [1].

Sıkça Sorulan Sorular

• Mardin Ulu Camii ne zaman ve kim tarafından inşa edilmiştir?
  Kitabelerine göre minaresi 1176-1177’de Artuklu Meliki II. Kutbüddin İlgazi tarafından yaptırılmış, cami ise 1186’da Hüsâmeddin Yavlak Arslan devrinde tamamlanmıştır [1, 2].
• Caminin kubbesinin mimari özelliği nedir?
  Mihrap önünde iki nef genişliğinde tromp geçişli ve sekizgen kasnaklı olup dıştan dilimli (yivli) taş kubbe formundadır [1].
• Minaredeki kabartmalar ve yazılar nelerdir?
  Kare kaidede satrançlı kûfî hatla tevhid panoları, gövdede damla ve madalyon motifleri ile zengin mukarnaslı şerefe yer almaktadır [1].
• Avludaki selsebil neyi simgeler?
  Eyvandan akıp havuza dökülen su sistemi hem doğal bir serinlik sağlamakta hem de hayatın doğumdan sonsuzluğa uzanan akışını sembolize etmektedir [1].
• Cami tarih boyunca hangi yıkım ve onarımları görmüştür?
  1400 yılındaki Timur istilasında tahrip olup bir minaresi yıkılmış; Akkoyunlu, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde onarılarak günümüze ulaşmıştır [1].

Kaynaklar

• [1] MARDİN ULU CAMİİ - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Ara Altun, Cilt 42, s. 109-111), https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#38-mardin-ulucamii
• [2] MARDİN - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Abdüsselâm Uluçam, Cilt 28, s. 43-47), https://islamansiklopedisi.org.tr/mardin