Malabadi Köprüsü

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kısaca

• Ne: Artuklular döneminde inşa edilen, 38,60 metrelik sivri kemer açıklığı, yolcular için küçük bir konaklama yeri, abdesthanesi ve figürlü kabartmaları bulunan anıtsal taş köprü [1, 2, 3].
• Nerede: Diyarbakır ile Silvan arasında, Diyarbakır-Bitlis yolu güzergâhında Batman Suyu (Batman ırmağı) üzerinde [1, 2].
• Neden önemli: Hasankeyf Köprüsü’nden sonra en büyük açıklıklı ikinci köprüdür; 150 metrelik uzunluğu, yolcular için yapılan küçük konaklama yeri, abdesthanesi ve kabartmalarıyla Artuklu döneminin önemli bir anıtıdır [1, 2, 3].

Diyarbakır ile Silvan arasında Batman Suyu üzerinde yer alan Malabadi Köprüsü, Artuklu devri köprü mimarisinin önemli bir örneğidir [1, 2]. Anadolu’da ve Yakındoğu’da açıklığı en büyük köprüler Artuklular tarafından inşa edilmiştir [1]. Hasankeyf’teki dört gözlü Dicle Köprüsü’nün 40,22 metrelik açıklığından sonra en büyük açıklıklı ikinci köprü Malabadi Köprüsü’dür [1].

Köprünün sivri kemerli büyük açıklığı 38,60 metredir [1]. Günümüzde sağlam durumda varlığını sürdüren yapı, Artuklular devrinde ticaret yollarının emniyeti bakımından köprü inşasına büyük önem verildiğini gösteren başlıca eserlerdendir [1, 2].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Artuklular, XII ve XIII. yüzyıllarda Anadolu’nun güneydoğusunda ve el-Cezîre bölgesinde hüküm sürdükleri devirde ticarî ve içtimaî hayatı canlı tutmak için çarşılar, kervansaraylar, köprüler, camiler ve medreseler yaptırmışlardır [2]. Tarihî kaynaklardan Artuklular’ın bazı han ve kervansaraylar yaptırdıkları bilinmekle birlikte, ticaret yollarının emniyeti bakımından daha çok köprü inşasına ehemmiyet verdikleri anlaşılmaktadır [2].

Artuklu hükümdarlarından Hüsâmeddin Timurtaş, Batman ırmağı üzerinde 150 metre uzunluğunda büyük bir köprünün yapımına başlamış, bu anıtsal köprü oğlu Necmeddin Alpı zamanında tamamlanmıştır [2]. Hüsâmeddin Timurtaş’ın yaptırdığı önemli eserlerden biri de Hüsâmiye Medresesi’dir [2]. Ayrıca Timurtaş’ın oldukça büyük, kitap bakımından da zengin sayılabilecek bir kütüphane kurduğu kaydedilmektedir [2]. Timurtaş’ın oğlu Necmeddin Alpı da Koçhisar’da cami, medrese ve kervansaray gibi yapılar inşa ettirmiştir [2].

Artuklular’ın diğer kollarında da imar ve bayındırlık faaliyetleri yürütülmüştür [2]. Hısnıkeyfâ Artuklu hükümdarı Fahreddin Karaaslan da ticaret ve ulaşımı hızlandırmak için Hısnıkeyfâ, Malatya, Birecik ve Kal’atürrûm’da birer köprü yaptırmıştır [2]. Hısnıkeyfâ Köprüsü 1166 yılında sel ve depremden hasar görmüşse de kısa sürede tamir edilmiştir [2].

Hasankeyf’teki Dicle Köprüsü dört gözlü yapısıyla, Diyarbakır-Bitlis yolu üzerindeki Batman Suyu (Malabadi) Köprüsü ise tek gözlü büyük açıklığı ve figürlü kabartmalarıyla Artuklu döneminin belli başlı köprülerindendir [1, 2]. Diyarbakır’ın kuzeyinde Devegeçidi suyu üzerindeki Devegeçidi Köprüsü de çok gözlü yapısıyla devrin diğer önemli köprüsünü teşkil eder [1, 2].

Mühendislik Çözümleri ve Kemer Açıklığı

Bir köprünün mimari ve mühendislik önemini belirten faktörlerin başında açıklığının büyüklüğü gelmektedir [1]. Anadolu’da ve Yakındoğu’da en geniş kemer açıklıklarını inşa eden Artuklu ustaları, Malabadi Köprüsü’nde sivri kemerli büyük açıklığı 38,60 metre olarak inşa etmişlerdir [1, 2].

Kâgir köprü inşasında akarsuyun aşındırıcı tesirlerine karşı köprü ayakları suyun geldiği yöne doğru sel yaran mahmuzlarla donatılmıştır [1]. Kâgir köprü inşaatında kemerin her tarafında eşit basınç gerilimi sağlanabilmesi için kemerin basınç çizgisine uygun yapılması esas alınmıştır [1]. Sivri kemerli bu büyük açıklık 38,60 metre olup köprü tek gözlü büyük açıklığa sahiptir [1, 2].

Köprünün uzunluğu 150 metreye ulaşmakta olup geniş kemer açıklığıyla Batman Suyu üzerindeki geçişi sağlamıştır [1, 2]. Günümüzde sağlam durumda intikal eden bu kâgir yapı, Hasankeyf Köprüsü’nden sonra en büyük açıklıklı ikinci köprüdür [1].

Sosyal Mimari: Konaklama Odası ve Abdesthane

Malabadi Köprüsü, yalnızca iki yakayı birbirine bağlayan bir geçit değil, aynı zamanda yolcuların konaklama ve temizlik ihtiyaçlarını karşılayan sosyal bir düzenlemeye sahiptir [3].

Bir Artuklu eseri olan Malabadi Köprüsü üzerinde, burada gecelemek zorunda kalacak yolcular için yapılmış küçük bir konaklama yeri ve bir abdesthane bulunmaktadır [3]. Bu uygulama, Orta Çağ İslâm medeniyetinde abdesthanelerin hayrat olarak halkın ve gecelemek zorunda kalacak yolcuların hizmetine sunulmasının tipik bir örneğidir [3].

Müslümanlar, XX. yüzyılın ikinci yarısına gelinceye kadar abdesthaneleri yalnız hayrat olarak halkın hizmetine sunmuşlar ve buralardan gelir elde etmeyi düşünmemişlerdir [3]. Camilerde, medreselerde ve kervansaraylarda abdesthanelerin halkın hizmetine sunulması, daha önceleri yalnız Bizans saray ve manastırlarında kullanılan bu medeniyet unsurunu Anadolu halkı arasında tanıtmıştır [3]. Malabadi Köprüsü üzerinde yer alan bu küçük konaklama yeri ve abdesthane de gecelemek zorunda kalan yolcuların ihtiyaçlarını karşılayan hayrat niteliğinde bir kamu hizmeti sunmuştur [3].

Taş Tezyinatı ve Figürlü Kabartmalar

Artuklu sikkelerinde insan figürleri ve kartallı armalar görüldüğü gibi, Diyarbakır surlarındaki Ulu Beden ve Yedi Kardeş burçlarında da kitâbe kuşakları dikkat çeker [2].

Artuklu köprülerinde görülen ortak bir özellik, genellikle kitabelerinin de yerleştirildiği yan yüzlerinde astrolojik kabartmalar ihtiva etmeleridir [1]. Batman Suyu üzerindeki Malabadi Köprüsü ise tek gözlü büyük kemer açıklığının yanı sıra figürlü kabartmalarıyla dönemin belli başlı eserlerindendir [2].

Artuklu devrinde köprülerin yanı sıra camiler ve medreseler de dönemin mimari ve taş tezyinatını yansıtan önemli yapılardır [2].

Onarım Tarihçesi ve Korunma Durumu

Malabadi Köprüsü günümüzde sağlam durumda varlığını sürdürmektedir [1]. Yapı, inşa edildiği XII. yüzyıldan itibaren Diyarbakır-Bitlis yolu üzerinde hizmet vermiş, restore edilerek günümüze ulaşmıştır [1, 2].

Köprünün 38,60 metrelik sivri kemeri, gecelemek zorunda kalan yolcular için yapılmış konaklama yeri ve abdesthanesi günümüze kadar ulaşmıştır [1, 3]. Hasankeyf Köprüsü’nün 40,22 metrelik açıklığından sonra bölgedeki en büyük açıklıklı ikinci köprü olan Malabadi Köprüsü, Artuklu köprü mimarisinin belli başlı örneklerindendir [1, 2].

Sıkça Sorulan Sorular

• Malabadi Köprüsü hangi devlet döneminde inşa edilmiştir?
  Anadolu’nun güneydoğusunda hüküm süren Artuklular devrinde inşa edilmiştir [1, 2]. Köprünün yapımına Hüsâmeddin Timurtaş başlamış ve oğlu Necmeddin Alpı zamanında tamamlanmıştır [2].
• Köprünün kemer açıklığı ve uzunluğu ne kadardır?
  Sivri kemerli büyük açıklığı 38,60 metredir ve Hasankeyf Köprüsü’nün ardından bölgedeki en büyük açıklıklı ikinci köprüdür [1]. Köprünün uzunluğu 150 metredir [2].
• Köprü hangi akarsu üzerinde yer alır?
  Diyarbakır ile Silvan arasında, Diyarbakır-Bitlis yolu güzergâhında Batman Suyu (Batman ırmağı) üzerinde yer alır [1, 2].
• Köprüde yolcular için hangi bölümler bulunur?
  Köprü üzerinde gecelemek zorunda kalacak yolcular için yapılmış küçük bir konaklama yeri ve bir abdesthane bulunmaktadır [3].
• Köprüdeki taş süslemelerin niteliği nedir?
  Artuklu köprülerinde genellikle kitabelerinin de yerleştirildiği yan yüzlerinde astrolojik kabartmalar yer alır [1]; ayrıca köprü üzerinde figürlü kabartmalar bulunur [2].

Kaynaklar

• [1] KÖPRÜ - TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, s. 252-255), https://islamansiklopedisi.org.tr/kopru
• [2] ARTUKLULAR - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Abdülkerim Özaydın, Cilt 3, s. 415-419), https://islamansiklopedisi.org.tr/artuklular
• [3] ABDESTHANE - TDV İslâm Ansiklopedisi (Prof. Dr. Abdüsselam Uluçam, Cilt 1, s. 68-69), https://islamansiklopedisi.org.tr/abdesthane