Kars Kalesi ve Havariler Kilisesi (Kümbet Camii): Kars Merkezinde Tarihî İki Yapı

Kısaca

• Ne: Orta Çağ’da (5. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar süren) savunma amaçlı inşa edilen bir kale ve çok kubbeli (üst kısmı yuvarlak bir çatıyla örtülmüş) bir taş ibadet yeri.
• Nerede: Türkiye’nin doğusunda, Kars ilinin şehir merkezinde.
• Neden önemli: Farklı krallıkların, beyliklerin ve imparatorlukların askerî (askeri) ve dinî (dini) değişim izlerini günümüze taşıyan kültür mirası yapılarıdır.

Yayın Tarihi: Ekim 2026

Kars şehir merkezi, geçmişten bugüne uzanan katmanlı bir tarih birikimine sahiptir. Şehrin silüetinde (görünümünde) öne çıkan iki yapı – Kars Kalesi ve hemen yanındaki Havariler Kilisesi – farklı dönemlerin izlerini taşır. Bu iki anıt, bölgenin yüzyıllar boyunca değişen yönetim, savunma ve ibadet ihtiyaçlarını somut olarak gösterir.

Kars Kalesi, kentin savunma geçmişine tanıklık eden sağlam duvarlarıyla günümüze ulaşan bir savunma yapısıdır. Havariler Kilisesi ise “Kümbet Camii” adıyla da bilinir ve Doğu’nun “Ayasofya”sı (büyük ve önemli bir kilise) olarak anılır. Bu iki eser, savaşlar, fetihler ve idari (yönetimsel) değişimler sırasında aynı alanda bulunmuşlardır.

Kültür mirası araştırmalarında bu yapılar, kentin toplumsal hafızasını (toplumun ortak geçmişine dair anılarını) ve kolektif belleğini (bir topluluğun ortak hatıralarını) gelecek nesillere taşıyan temel noktalardır [3]. Şehrin tarihî gelişimini anlamak isteyen herkes için bu iki yapı çok değerli bilgiler sunar [1, 2].

Neresi?

Kars Kalesi ve Havariler Kilisesi, Doğu Anadolu Bölgesi’nde, Kars il sınırları içinde yer alır [1, 2]. Her iki yapı da Kars şehir merkezindeki “görülmesi gereken yerler” listesine doğrudan kayıtlıdır [1, 2]. Bu yapılar, Kars’ın şehir dokusu (bina ve sokakların bütünlüğü) içinde birbirini tamamlayan tarihî bir merkez alanı oluşturur [1, 2].

Kars Kalesi, şehri çevreleyen savunma hattının tam ortasında konumlanmış bir istihkâm (savunma amaçlı inşa edilmiş kale) yapısıdır [1]. Havariler Kilisesi ise şehir merkezindeki yerleşim alanı içinde bulunan bir ibadet (dua ve toplu dini etkinliklerin yapıldığı) yapısıdır [2]. Bu iki yapı, açık coğrafi veri tabanları (online harita sistemleri) ve harita uygulamalarında konumlarıyla gösterilmektedir [1].

Bu binalar, kentin günlük yaşamı ve toplumsal hafızasının (ortak geçmişin) kesiştiği noktalardadır. Akademik değerlendirmelere göre, çevresindeki şehir ortamıyla kurdukları ilişki, kentin ortak geçmişinin korunması açısından kritik (çok önemli) görülmektedir [3]. İki anıt da kentin kentsel aidiyet (şehirle özdeşleşme ve bağlılık hissi) duygusunun yaşatıldığı merkezi bir konuma sahiptir [3].

Tarihçe

Kaynaklar, Kars Kalesi ile Havariler Kilisesi’nin inşa süreçleri ve tarihsel dönüşümleri hakkında ayrıntılı kronolojik bilgiler sunar [1, 2]. İki yapının da kökeni Orta Çağ dönemine (5.–15. yüzyıllar) kadar uzanır [1, 2].

Kars Kalesi’nin Tarihsel Gelişimi

Kars Kalesi, kalenin taş duvarına işlenmiş bir kitabe (üstüne tarih, isim ve tarih gibi bilgiler kazınmış taş levha) göre Saltuklu Beyliği (12. yüzyılda Anadolu’da hüküm süren bir beylik) döneminde inşa edilmiştir [1]. Kitabeye göre, kale Sultan Melik İzzeddin’in emriyle vezir Firuz Akay tarafından 1152 yılında yaptırılmıştır [1]. Bazı kaynaklar ise kalenin 1153 yılında tamamlandığını belirtir [1].

Kale, inşa edildikten sonra birçok büyük kuşatma (düşman ordusunun kaleyi çevreleyerek saldırması) ve çatışmaya sahne olmuştur. Tarihî kayıtlara göre, 1386 yılında Timur (Orta Asya’da büyük bir imparatorluk kurmuş bir hükümdar) kaleyi yıkmıştır [1]. Yıkımın ardından uzun süre harap kalan yapı, 1579 yılında Osmanlı Padişahı III. Murad’ın emriyle Lala Mustafa Paşa tarafından yeniden inşa ettirilmiştir [1]. Bu yeniden inşa sırasında kaleye yeni bir kitabe konulmuştur.

Kitabenin yazılmasından 27 yıl sonra, 1606 yılında İran Şahı I. Abbas kaleyi bir kez daha yıktı [1]. Osmanlı döneminde 1616 ve 1636 yıllarında kapsamlı onarım ve tadilatlar yapıldı [1]. Yakın tarihte ise 1877‑1878 yılları arasında gerçekleşen 93 Harbi (Rus‑Osmanlı Savaşı; 93 sayısı Rus takvimine göre savaşın başladığı yılı gösterir) kaleye büyük zarar verdi [1]. Bu tahribatın ardından yapılan onarımlar sayesinde Kars Kalesi bugün günümüze ulaşmıştır.

Havariler Kilisesi’nin (Kümbet Camii) Dönüşüm Aşamaları

Havariler Kilisesi, 10. yüzyılda (900‑999 yılları) Ermeni Bagratuni Krallığı (Ermenilerin bir dönemde kurduğu krallık) döneminde inşa edilmiştir [2]. Kral I. Abas, bu yapıyı bir Ermeni‑Gürcü kilisesi (Hristiyan ibadet yeri) olarak yaptırmıştır [2]. İnşaat beş yıl içinde tamamlanmıştır [2].

Bu eser, yalnızca bir ibadethane olmakla kalmamış, aynı zamanda Hristiyanlıkta kutsal sayılan 12 Havariyi (İsa’nın en yakın takipçileri) anmak amacıyla inşa edilmiştir [2]. 10. yüzyılda bölgede yaşayan Ermeniler ve Gürcüler bu kiliseyi ortak ibadet yeri olarak kullanmışlardır [2]. O dönemde kilise, Ermenilerin katedral (başpiskoposluk merkezi) işlevini de üstlenmiştir.

Zaman içinde yapının mülkiyeti (kim tarafından sahiplenildiği) ve işlevi defalarca değişmiştir [2]:

• 1064 yılında bölge Müslüman hâkimliğine geçtiğinde kilise camiye (İslam ibadet yeri) dönüştürülmüş ve Kümbet Camii adını almıştır [2].
• Bölge Rus hâkimiyetine girdiğinde cami, Rus Ortodoks kilisesine (Rus Hristiyan kilisesi) çevrilmiştir [2].
• 1918 yılında bölge tekrar Türk hâkimiyetine girdiğinde yapı yeniden cami olarak kullanılmaya başlanmıştır [2].
• 1964 yılında yapı müzeye (tarihi eserlerin sergilendiği yer) dönüştürülmüş ve Kars kazılarından çıkarılan tarihî eserler burada sergilenmeye başlanmıştır [2].
• Bu müze işlevi 1981 yılına kadar kesintisiz devam etmiştir [2].
• 1993 yılından bu yana yapı yeniden cami olarak hizmet vermektedir [2].

Akademik araştırmalara göre, 12 Havari Kilisesi, kentin kolektif belleğinde (ortak hafızada) derin izler bırakan bir bellek mekânıdır [3]. Yapının mimari özelliklerinin ve tarihî tanıklığının korunması, kentsel sürdürülebilirlik (şehrin uzun vadeli çevresel, sosyal ve ekonomik açıdan sağlıklı kalması) açısından hayati (çok önemli) kabul edilmektedir [3].

Neye Benziyor?

Kaynaklarda her iki yapının fiziksel durumu, plan özellikleri, yapı malzemeleri ve süsleme detayları ayrıntılı olarak anlatılmaktadır [1, 2].

Kars Kalesi’nin Fiziksel Özellikleri

Kars Kalesi, askerî savunma mimarisine (kale ve surların inşa tekniklerine) sahip bir yapıdır ve bugün bir kaledir [1]. 1616, 1636 ve 93 Harbi sonrası yapılan onarımlar sayesinde sağlam bir görünüme kavuşmuştur [1]. Kale duvarlarında Saltuklu dönemine ait kitabe ve sonraki dönemlere ait inşa kitabeleri bulunur [1].

Havariler Kilisesi’nin Mimari ve Plan Düzeni

Havariler Kilisesi, yöreye özgü düzgün kesme bazalt taş (koyu renkli, volkanik kökenli sert taş) ile inşa edilmiştir [2]. Mimari açıdan Ermeni kiliselerinin tipik özelliklerini yansıtır. Yapı merkezi planlı (ortada bir ana oda ve çevresinde yan odalar) bir tasarıma sahiptir ve dört nişle (duvar içinde dört adet girinti) genişleyen dik açılara sahiptir [2].

Yapının kubbe (üst kısmı yuvarlak bir çatı) ve örtü sistemi (kubbenin nasıl desteklendiği) geometrik özellikler gösterir [2]:

• Kubbe, konik (koni şeklinde) bir çatıya sahiptir.
• Kubbenin altındaki nişler (duvar girintileri) iç kısımdan yuvarlak, dış cepheden ise beş köşeli olarak yapılmıştır.
• Apsis (mihrap yönündeki yarım daire çıkıntı, ibadet sırasında imamın oturduğu yer) bölümü yarım daire biçimindedir.
• Apsisi de içine alan kubbe altı ana mekân (kubbenin altında kalan büyük oda) çapı tam 12 metredir.
• Ana mekân, 8 tane ince uzun tonoz kemerli (yarım silindir biçimli kemer) pencere ile aydınlatılmaktadır.

Yapının giriş düzeninde üç farklı kapı bulunur [2]. Ana giriş batı tarafında yer alır. Güney ve kuzey cephelerinde de iki ayrı giriş kapısı mevcuttur. Dış cephe formu (binanın dış görünüşü) ve kubbe kasnağı (kubbenin üst kısmını taşıyan yapı) Doğu Hristiyan mimarisinin (Bizans ve Ermeni kilise mimarisinin) belirgin tasarımını sergiler [2].

Ziyaret Notları

Kars Kalesi ve Kümbet Camii (Havariler Kilisesi), Kars şehir merkezinde bulunan kültür mirası duraklarıdır [1, 2].

Ziyaret günleri ve toplu taşıma olanakları gibi pratik bilgileri gitmeden önce resmi (devlet) kaynaklardan teyit etmeniz önerilir [1, 2].

Kaynaklar

• [1] “Kars Kalesi - Vikipedi”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kars_Kalesi
• [2] “Kümbet Camii - Vikipedi”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Havariler_Kilisesi
• [3] “KARS KENT BELLEĞİNİN SÜRDÜRÜLEBİLİR OLMASINA YÖNELİK BİR DEĞERLENDİRME: 12 HAVARİLER KİLİSESİ — Elif Atıcı Tektaş (2026, Anadolu Üniversitesi Sanat & Tasarım De”, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/6003082