İpek Yolu'nun Son Sultan Hanı: Avanos'ta Sarıhan

Kısaca

• Nedir? 1249 yılında Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykâvus tarafından yaptırılan Selçuklu dönemi kervansarayıdır [2]. Avanos Sarıhan, sultan hanı plan şemasını tekrarlayan örneklerdendir [1].
• Nerede? Nevşehir-Kayseri yolu üzerinde, Avanos ilçesinin yaklaşık beş kilometre doğusunda, Damsa Vadisi’nde yer almaktadır [2].
• Neden Önemli? Yıldız süslemelerinin yoğun bir biçimde kullanıldığı yapıların son evrelerini temsil etmektedir [2]. Açık kahverengi, pembe ve sarı renk kesme taşların kullanıldığı bu han özel bir mimariye sahiptir [2].
• Mimari Tipolojisi: Açık avlulu ve kapalı kışlık bölümün birleşiminden oluşan karma tip kervansaraydır [2]. İçerisinde kubbeli mescit, avluya açılan eyvan, hamam ve çeşme yer alır [2].

Tarihsel Bağlam ve Yapım Süreci

Avanos Sarıhan Kervansarayı, Nevşehir-Kayseri yolu üzerinde yer alan Selçuklu dönemi eserlerinden biridir [2]. Kervansaray, Avanos ilçesinin yaklaşık beş kilometre doğusunda, Damsa Vadisi’nde bulunmaktadır [2]. Yapı, 1249 yılında dönemin Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykâvus tarafından yaptırılmıştır [2].

Anadolu Selçukluları devrinde ticaret yolları üzerinde sultanlar ve devlet adamları tarafından kervansaraylar inşa edilmiştir [1]. Avanos Sarıhan sultan hanı plan şemasını tekrarlayan örneklerdendir [1]. XIII. yüzyılın ikinci yarısında önemli hanlar yapılmış olmakla birlikte sultan yapısı han yoktur [1]. Moğol hâkimiyeti döneminde Anadolu’da ekonomik çöküntünün başlaması ve düzenin bozulması sonucu âbidevî ölçüde kervansaray inşası durmuştur [1].

Kervansaray, 2000 metrekarelik bir alana inşa edilmiştir [2]. 2000 metrekarelik bir alana inşa edilmiş olan Sarıhan, tarihi ile olduğu kadar mimarisi ile de görenleri büyülemektedir [2].

Mimari Plan ve Mekân Kurgusu

Selçuklu kervansarayları mimari tipoloji bakımından avlulu (yazlık), kapalı (kışlık) ve ikisinin birleşimi olan karma olmak üzere üç tipte yapılırdı [2]. Sarıhan Kervansarayı da bunlar arasında karma tipte sayılan yapılardandır [2]. Avanos Sarıhan, sultan hanı plan şemasını tekrarlayan kervansaraylar arasında yer almaktadır [1].

Avlu Bölümü ve Mekânları

• Giriş ve Taçkapı: Tek katlı bir yapı olmasına rağmen çok görkemli bir giriş kapısına sahiptir [2]. Bu kapı şekli Selçuklu mimarisinde taçkapı olarak bilinmektedir [2].
• Çeşme: Giriş kapısının hemen solunda bir çeşme mevcuttur [2].
• Avlu Düzeni: Yüksekçe girilen avlunun ortasında bir su havuzu bulunmaktadır [2]. Avluya açılan beş kapı bulunup bunlardan ikisi oldukça basit yapıdadır; diğerleri ise ana kapı gibi silme ve geometrik motiflerle bezelidir [2].
• Kapalı Odalar: Yapının sağında yer alan kapalı odaların üzeri tonozlarla örtülü olup hepsinde dışarı açılan mazgal şeklinde pencereler bulunmaktadır [2].
• Oda Dağılımı: Han bünyesinde han ağasının ve ailesinin kullandığı odalar ile konaklama odaları ve hekimlerin ile veterinerlerin kullandığı odalar yer almaktadır [2].
• Eyvan: Girişin hemen sonunda avluya açılan bir eyvan bulunmaktadır [2]. Ana kapının tam karşısında yer alan ve eskiden kışlık mekân olarak kullanılan önü açık, üstü kapalı eyvan günümüzde toplantılara ev sahipliği yapmaktadır [2].

Köşk Mescidi

Sarıhan içerisinde kubbeli bir mescit yer almaktadır [2]:

• Köşk mescidi adı verilen kubbeli mescide ana kapının yanındaki dik merdivenlerden çıkılmaktadır [2].

Kervansaray Hamamı

Avlunun sağ köşesinde bir hamam yer almaktadır [2]:

• Hamam olarak kullanılan oda, sağda yer alan kapalı odalardan en küçüğüdür [2].

Kapalı Kışlık Bölüm (Hol)

Avanos Sarıhan, açık avlu ile kapalı bölümün birleşiminden oluşan klasik kervansaray şemasına sahiptir [1], [2]:

• Kapalı Bölüm Taçkapısı: Kapalı bölüm taçkapısı mukarnaslı olan mimari örneklerdendir [2].
• Nef ve Örtü Düzeni: Anadolu Selçuklu kervansaraylarının çoğu, çevresinde çeşitli mekânların yer aldığı açık bir avlu ve bu avluya bakan hol bölümünden oluşmaktadır [1]. Hol bölümü yolculara ve hayvanlarına ayrılmıştır [1]. Pâye sıralarıyla neflere ayrılan hol tonozlarla örtülmüş ve çok defa orta nefin merkezi küçük bir kubbe ile yükseltilmiştir [1].
• Bu tip yapılarda avlu bölümünün eni holden daha geniştir [1].

Taş Malzeme ve Süsleme Özellikleri

Yapı malzemesi olarak Kapadokya Bölgesi’nde yaygın olarak bulunan tüf taşlar kullanılmaktadır [2]:

• Renkli Kesme Taşlar: Açık kahverengi, pembe ve sarı renk kesme taşların kullanıldığı bu han oldukça özel bir mimariye sahiptir [2].
• Yıldız Süslemeleri: Sarıhan, yıldız süslemelerinin yoğun bir biçimde kullanıldığı yapıların son evrelerini temsil etmektedir [2].
• Geometrik Motifler: Avluya açılan beş kapıdan ikisi oldukça basit yapıdadır; diğerleri ise ana kapı gibi silme ve geometrik motiflerle bezenmiş olup sanat eseri sayılacak nitelikte görselliğe sahiptir [2].

Selçuklu Kervansaray Teşkilâtı ve Vakıf Sistemi

Selçuklu kervansarayları, kervanların güvenliği kadar yolcuların ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulmuş vakıf kurumlarıydı [1]:

• Ücretsiz Konaklama: Sultanlar ve devlet adamları tarafından inşa ettirilen bu vakıf yapılarında yolcular üç gün boyunca kervansaray kurucusunun misafiri sayılır ve ücret alınmazdı [1].
• Sosyal Hizmetler: Barınma ve yemek imkânlarının yanı sıra hamam, mescid, gerektiğinde hekim, fakir yolculara bedava ayakkabı, hayvanlar için yem, veteriner ve araba tamiri gibi hizmetler sunulmuştur [1]. Handaki hekimler ve veterinerler yolcuların ve binek hayvanlarının sağlık hizmetlerini yürütmüştür [1], [2].
• Güvenlik ve İdare: Selçuklu kervansarayları kesme taş kaplı ve destek kuleleriyle güçlendirilmiş yüksek duvarlarıyla bir kaleyi andırmaktadır [1]. Gerektiğinde bu yapılar orduların konaklaması veya sığınak amacıyla da kullanılmıştır [1].

Onarım Tarihçesi ve Günümüzdeki Durumu

Sarıhan Kervansarayı 1991 yılında restore edilerek turizme kazandırılmıştır [2]:

• Restorasyon: Kervansaray, 1991 yılında restore edildikten sonra eski görkemine kavuştu ve turizme kazandırılmıştır [2].
• Kültürel İşlev: Günümüzde kongre ve toplantılar için de kullanılan kervansarayda ziyaretçilere dönük etkinlikler ve semazen gösterileri düzenlenmektedir [2].
• Ziyaret Deneyimi: Orijinal haline sadık kalınarak restore edildikten sonra turizme kazandırılan kervansaray, ziyaretçilerine sıcak yaz günlerinde içinin serinliği ile keyifli bir gezi deneyimi sunmaktadır [2].

Sıkça Sorulan Sorular

Sarıhan Kervansarayı nerede bulunmaktadır?

Nevşehir-Kayseri yolu üzerinde, Avanos ilçesinin yaklaşık beş kilometre doğusunda, Damsa Vadisi’nde yer almaktadır [2].

Kervansaray ne zaman ve kim tarafından yaptırılmıştır?

1249 yılında dönemin Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykâvus tarafından yaptırılmıştır [2]. Avanos Sarıhan, sultan hanı plan şemasını tekrarlayan örneklerdendir [1].

Yapıda hangi renk kesme taşlar kullanılmıştır ve yapı nasıl anılmaktadır?

Açık kahverengi, pembe ve sarı renk kesme taşların kullanıldığı bu han, Sarıhan (Saruhan) Kervansarayı olarak bilinmektedir [2].

Köşk mescidine nasıl ulaşılmaktadır?

Köşk mescidi adı verilen kubbeli mescide ana giriş kapısının yanındaki dik merdivenlerden çıkılmaktadır [2].

Kervansarayın mimari plan tipi nedir?

Açık avlulu ve kapalı kışlık bölümün birleşiminden oluşan karma tip kervansaraydır [2]. Kapalı bölümün taçkapısı mukarnaslıdır [2].

Yapı günümüzde nasıl kullanılmaktadır?

1991 yılında restore edilen kervansaray günümüzde turizme kazandırılmış olup kongre ve toplantılara ev sahipliği yapmaktadır [2].

Kaynaklar

• [1] Semavi Eyice, “Kervansaray - Anadolu Selçuklu Dönemi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25, Ankara 2002, s. 299–304, https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray
• [2] Zehra Saltık, “Sarıhan (Saruhan) Kervansarayı”, Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, 2020, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/sarihan-saruhan-kervansarayi